Die Eerste Wêreldoorlog en die Rebellie
Die bevolking
Die stigting van die Unie van Suid-Afrika het die staatkundige verdeeldheid wat met die Groot Trek ontstaan het, beëindig. Provinsialisme het nog lank bly voortbestaan, sowel as die houvas van Britse imperialisme op die jong staat. Maar die nasionale gevoel het mettertyd al hoe sterker na vore getree.
In 1911 was die Unie se totale bevolking ‘n bietjie minder as 6 miljoen. Daar was 4 000 000 Bantoes asook 1 276 000 Blankes, 525 000 Kleurlinge en 152 000 Indiërs. Die Indiërs was meesal in Natal. Die meeste Bantoes was nog in reservate, maar hulle was toenemend besig om in die blanke platteland en stedelike gebiede in te sypel.
Die grootste deel van die bevolking het op die platteland gewoon en was vir hulle bestaan afhanklik van die landbou en veeteelt. Daar was na beëindiging van die Tweede Vryheidsoorlog ‘n neiging by die armer mense om hul toevlug tot die stede te neem. Dit was die blanke armes wat hulle grond verloor het. Droogtes en depres-sies het hul getalle laat styg. In die stede moes hulle as ongeskoolde arbeiders meeding met die Bantoes.
Die goudmyn-bedryf
Die goudbedryf aan die Witwatersrand was vir die Unie van groot betekenis. In 1911 was daar 25 000 blanke arbeiders in diens. Hulle het meer as R16 miljoen aan lone ontvang. In 1910 het die myne 7½ miljoen ons fyngoud geproduseer. Die Unie was die vernaamste goudprodusent ter wêreld. Die myne moes belastings aan die staat betaal. Die Kamer van Mynwese was ‘n krag vir die land, maar die mynbase het deur die Unioniste hul stem in die parlement laat hoor en hulle eise gestel. Die Afrikaners het steeds wantrouig teenoor die bedryf gestaan. Die Botha-regering het nie groot simpatie met die mynbase gehad nie.
Botha se rekonsiliasie-beleid
Louis Botha het met die eerste Uniale verkiesing die Afrikaners en die Engelse van die land gevra om saam ‘n nuwe toekoms te bou. Hy het sy trou aan die Britse ryk betuig en die beëindiging van rassehaat bepleit.
In November 1911 is op ‘n groot en geesdriftige nasionale kongres in Bloemfontein ‘n nuwe party gestig wat die ander bestaande Afrikanerpartye vervang het. Die Suid-Afrikaanse Party se beginsels was die samewerking van die twee bevolkingselemente, met die oog op die bou van ‘n nuwe nasie, die gelykheid van die twee tale, die behandeling van die Bantoe-vraagstuk op ‘n nie-partybasis, die aanmoediging van blanke immigrasie en ‘n verbod op Indiër-immigrasie.
Botha het met sy regering daarna gestreef om die twee blanke groepe bymekaar te hou en die bitterheid van die verlede uit te wis deur ‘n beleid van samewerking en versoening met die leuse: “Vergewe en vergeet.” Die leiers van die Unioniste het hom voortdurend daarvan be-skuldig dat hy met Afrikanerekstremiste saamwerk wat anti-Brits is. Hulle het dit teen generaal Hertzog se insluiting in Botha se kabinet gehad. Botha kon nooit daarin slaag om die stroom van kritiek van ekstremistiese Britse kant hok te slaan nie, al het hy ook hoe hard probeer om hulle te paai deur voortdurend vriendelik na die Ryk en die Britse monargie te verwys.
Reeds voor Uniewording het ‘n deel van die Afrikaners, veral in die Vrystaat, getwyfel aan Botha se leierskap. Daar was in die land ook ontevredenheid dat hy die Cullinan-diamant aan koning Eduard geskenk het. Nadat hy in 1911 by die Rykskonferensie in Londen met eerbewyse oorlaai is, het sy eie mense gesê hy het pro-Brits geword. Toe hy Britse immigrasie wou bevorder en wou bydra tot die instandhouding van die Britse vloot, het dit baie kritiek uitgelok . Toe hy kort daarna deelneem aan die onthulling van Rhodes se standbeeld teen Tafelberg, was dit vir baie mense te erg. Sy lofuitinge teenoor die Engelssprekendes het baie Afrikaners teen die bors gestuit.
Die staatsdiens
Die Unieregering het sy werksaamhede begin deur die verskillende staatsdepartemente te organiseer en die sake van die provinsiale regerings op dreef te kry. Daarna het ‘n stryd oor moedertaalonderwys plaasgevind en is besluit dat onderwysers in enige van die twee tale kon kwalifiseer en dat die onderwysmedium tot standerd IV die moeder-taal moes wees en dat die ouers daarna die medium kon kies.
Verdediging
Vir die verdediging van die Unie het die Verdedigingswet van 1912 voorsiening gemaak vir ‘n klein staandemag en ‘n aantal aktiewe burgermag-regimente wat op ‘n vrywillige basis gewerf is. Daar sou ook ‘n aantal skietverenigings wees en ‘n algemene burgerreserwe. Die burgermag kon in oorlogstyd opge-roep word om op enige plek in Afrika te veg. Generaal CF Beyers is as kommandant-generaal benoem.
Die Swart-probleem
Die regering het ook aandag gegee aan die groeiende Bantoe-probleem. Duisende Bantoes het as plakkers op blanke plase gewoon. Niks het hulle verhinder om daar-die gronde in besit te neem nie. Deur die Wet op Naturellegrond van 1913 is 10½ miljoen morg grond vir hulle besit afgesonder.
Generaal Hertzog
Die uiters delikate verhouding tussen Engels- en Afrikaanssprekende lede van die Suid-Afrikaanse Party het aan generaal Botha sy eerste groot politieke krisis besorg. Generaal Hertzog, sy minister van justisie, het ‘n aantal toesprake gehou oor Suid-Afrikaanse nasieskap en nasionalisme. Hy het op 5 Desember 1911 op Germiston gesê daar is twee lewenstrome in Suid-Afrika, die Afrikaners, vir wie daar geen ander vaderland is nie en die Engelstalige bevolking, vir wie daar ook geen ander land is nie. Maar daar is ‘n derde groep wat nog nie tuis is nie weens hulle sterk gevoel vir die moederland. Daarom bly Suid-Afrika vir hulle ‘n vreemde land.
Dit was duidelik dat generaal Hertzog hom al hoe meer ontuis gevoel het in die eerste Unieregering. Hy het vir sy standpunte groot steun van buite ontvang. Die beweging, Jong Suid-Afrika, het in Mei 1911 hom in Pretoria gehuldig as “die onverskrokke kampvegter vir die heilige regte van ons moedertaal.” In September 1911 is in Bloemfontein ‘n adres aan hom oorhandig wat deur nie minder nie as 12 000 Vrystaters onderteken is en waarin hy gehuldig word as “die nasionale held by uitnemend-heid.”
Die Unioniste
In Oktober 1912 het ‘n kolonel Byron op Stanger gesê dat Hertzog daarna streef om die Afrikaner oor Suid-Afrika te laat baasspeel. Hertzog het toe in ‘n vergadering op Nylstroom geantwoord dat dit inderdaad sy strewe is en ook om te verhinder dat vreemde fortuinsoekers soos Byron en andere Suid-Afrika se belange langer behartig. Hulle is nie Afrkaners nie en hoort nie hier nie. Daarop het die leier van die opposisie, sir Thomas Smartt, gesê dat hy ‘n liberalis is en eers daarna ‘n Afrikaner.
Die De Wildt-toespraak
Kort daarna het Hertzog op 7 Desember 1912 by De Wildt sy eerste “Suid-Afrika Eerste”-toespraak gehou, waar hy ook gesê het dat Thomas Smartt deur sy uitlating self erken dat hy geen Afrikaner is nie en dat Botha se konsiliasie ‘n woord is wat hy nie ken nie. Hy het aan niemand iets gedoen waarvoor hy hom moet versoen nie.
Oor hierdie neerhalende aanmerkings oor die konsi-liasiebeleid, wou Botha hê dat Hertzog moes bedank, maar hy het geweier. Botha het daarop op 14 Desember 1912 sy eie bedanking ingedien, maar die goewerneur-generaal het hom nog die selfde dag versoek om weer ‘n nuwe kabinet saam te stel. Hy het dit gedoen en Hertzog se naam weggelaat. So is hy toe uit die regering.
Steun vir Hertzog
‘n Paar dae later het Tielman Roos, voorsitter van die beweging Jong Suid-Afrika, in ‘n artikel geskryf: “Gene-raal Hertzog, onse Afrikaanse taalvechter die bereid is geweest om alles op te offeren voor land, volk en taal, is een man tegen wie de Jingo pers geraasd en geskreeuwd heeft voor jaren, en die vandag opgeofferd is om de Natallers te paai – een slachtoffer op het altaar van Impe-rialisme.”
Roos en ander het daarna ‘n vergadering byeengeroep wat in Prinsepark, Pretoria, deur 5 000 Afrikaners byge-woon is. Die sprekers het die skare vanaf ‘n hoë mishoop toegespreek en generaal De Wet wat ook een van die sprekers was, het gesê hy bevind hom liewer op ‘n mishoop onder sy volk, as op ‘n skitterende verhoog onder vreemdelinge.
Die stryd onder nasionale vaandel
Die tyd was ryp vir die stigting van die Nasionale Party, wat in Julie 1914 in Bloemfontein plaasgevind het. Daarna kon Hertzog vir Louis Botha en sy SAP-party se konsiliasie- en versoeningsbeleid langs partypolitieke weë aanval. Hy het gesê Botha is ‘n papbroek wat voort-durend na die pype van die opposisie dans. Hy laat oogluikend toe dat die regte van die Afrikaner vertrap word. Hy het nie die moed om ‘n standpunt wat hy privaat onderskryf, in die openbaar te stel nie. Hy is nie langer ‘n nasionalis nie, maar het ‘n aanhanger van die imperialisme en jingoïsme geword, “en dat is voldoende reden waarop hy niet langer op het kussen behoort te zitten.”
Die arbeidersbeweging en stakings
In Julie 1913 het die regering hom ‘n nuwe vyand op die hals gehaal toe hy ook teenkanting gekry het van die kant van die georganiseerde blanke arbeidersbeweging. Daar het ‘n geskil ontstaan oor die diensvoorwaardes van vyf ondergrondse werkers van die Kleinfonteinmyn. Dit het tot ‘n algemene staking in die Randse goudmyne gelei. Die regering moes ingryp, maar uiteindelik moes Botha en Smuts toegee aan die vakbondleiers en was saam met die Kamer van Mynwese verplig om die mynwerkersvakbond te erken.
Binne enkele maande daarna was daar in 1914 weer ‘n staking van blanke steenkoolwerkers in Natal. Kort daarna het blanke spoorwegwerkers ook begin staak en toe beveel die Federasie van Ambagte ‘n algemene staking in die goudmyne. Meteens was 20 000 werkers werkloos. Smuts het die Aktiewe Burgermag gebruik om die staking te onderdruk. Hy het nege van die leiers wat kwaaddoeners van beroep was, gedeporteer.
Die Indiër-probleem
Die regering het ook te kampe gehad met die Indiër-probleem, waar Smuts ook die spit moes afbyt. Toe Transvaal in 1902 na die oorlog ‘n Engelse kolonie word, het Milner toegelaat dat ‘n groot aantal Indiërs uit Natal na die nuwe kolonie verhuis. Hulle het bly instroom tot 1907. Die selfregerende Transvaal wou die instroming beheer deur ‘n wet dat die Indiërs hulle moes laat regi-streer en ‘n opvoedkundige toets aflê. Ook sou hulle vingerafdrukke vir kontrole geneem word. Hulle het onder leiding van hulle prokureur in Natal, MK Gandhi, tot lydelike verset oorgegaan.
Na 1910 het die Indiërs oor die grense van Kaapland en veral weer in Transvaal ingesypel. Smuts het toe opgevoede Indiërs vrygestel van die vingerafdruktoets, maar hy het hulle vrye beweging van die een provinsie na die ander beperk, as ook hulle vrye immigrasie uit Indië, deur ‘n immigrasiewet van 1913. Hy het ook ‘n persoonlike belasting gehef op elke Indiër in Natal wat nie ‘n ingeboekte arbeider was nie.
Gandhi het kwaai geprotesteer. Hy het niks minder geëis nie as dat alle wette en regulasies wat die Indiërs se bewegings in die land gekortwiek het, herroep moes word. Hy het sy veldtog voortgesit en probeer om onwettig ‘n aantal Indiërs uit Natal oor die grens na Transvaal te lei. Hy is in hegtenis geneem en in die tronk aangehou.
Die regering het in 1914 met ‘n Indiërverligtingswet ‘n paar toegewings gemaak wat deur Gandhi aanvaar is. Hy het sy lydelike verset beëindig en na Indië vertrek.
Die Eerste Wêreldoorlog
Die binnelandse storms was skaars verby, of daar bars in Europa die storm los van die Eerste Wêreldoorlog. Dit het die Unie voor sy kwaaiste toets gestel, want dit het op ‘n baie ongeleë tydstip vir Suid-Afrika gekom. As deel van die Britse ryk was Suid-Afrika feitlik outomaties daarin betrokke en as ‘n selfregerende dominium sou hy sy eie verdediging moes behartig, maar hy sou seker ook kon besluit om uit die maalstroom van oorlogvoerendes te bly. Engeland het die Unie egter gevra om die Duitse hawens aan die weskus en Windhoek te gaan beset en hulle sterk radiosenders buite werking te stel. Botha het ingewillig en die Volksraad het sy voorneme om Suidwes-Afrika aan te val, met 92 stemme teen 12 goedgekeur.
Die Rebellie
Generaal Koos de la Rey het nie saamgestem nie. Daar het veral in die Vrystaat en Wes-Transvaal ontstel-tenis geheers oor die regering se planne. Minder as ‘n jaar tevore, is op 16 Desember 1913 die Vrouemonument in Bloemfontein ter gedagtenis aan die groot aantal vroue en kinders wat in die konsentrasiekampe omgekom het, onthul. Daar was duisende Afrikaners wat onder geen omstandighede vir Brittanje die wapen sou opneem nie. Generaal CF Beyers, hoof van die weermag, het sy pos bedank. Generaal De la Rey het die burgers van Lichtenburg opgeroep om op 15 Augustus 1914 byeen te kom.
Tydens die vredesonderhandelinge by Vereeniging in 1902 het Botha vir De la Rey en De Wet omgehaal om die stryd te staak, met die belofte dat met die eerste geleentheid waar Engeland weer in ‘n Europese oorlog betrokke raak, hulle die vryheid van die Republieke weer sou terugvat.
Met daardie belofte in gedagte, het De la Rey die middag van 15 September saam met Beyers in ‘n motor uit Pretoria vertrek. Hulle sou oor Johannesburg na Potchefstroom gaan om sake met die weermag te reël. Toe die motor by Langlaagte by ‘n beheerpunt nie wou stilhou nie, het die polisie gevuur en generaal De la Rey dodelik getref. Hy het in sy vriend, generaal Beyers se arms gesterf. Die padblokkade was glo opgestel om ‘n rowerbende te vang. Die groot skare van duisende mense wat sy begrafnis op Lichtenburg bygewoon het, was diep bewoë en het die regering die skuld gegee vir die ou krygsman se dood. Hulle het gesê en geglo dat hy opsetlik doodgeskiet is.
Sy dood het ‘n wydverspreide onrus tot gevolg gehad. Oral in Wes-Transvaal en ook in die Noord-Vrystaat is oproerige vergaderings gehou. Majoor JCG Kemp en luitenant-kolonel SG Maritz het betrokke geraak. Kemp was in bevel van ‘n oefenkamp by Potchefstroom en Maritz by een te Kakamas.
Maritz het op 20 Oktober 1914 met sy manskappe die grens oorgesteek en hom by die Duitsers gevoeg en so op eie houtjie gerebelleer. Botha het reeds op 12 Oktober krygswet afgekondig en die burgers opgeroep om die rebellie te onderdruk. Toe het die ontevredenes in die Vrystaat en Transvaal hulle eie kommando’s op die been gebring. Hulle het by Kopjes op 22 Oktober 1914 besluit dat generaal De Wet in die Vrystaat en generaal Beyers in Transvaal die leiding sou neem. Binne enkele dae was feitlik elke dorp in die Noord-Vrystaat deur die rebelle beset en Wes-Transvaal aan die rebelleer. In die Vrystaat was hul getal sowat 7 000 man. In Transvaal was dit ongeveer 3 000 en in Kaapland om en by 2 000, wat die wapen teen die regering opgeneem het.
Generaal De Wet het weswaarts beweeg met die doel om by Maritz aan te sluit, maar hy moes uiteindelik op 1 Desember 1914 met net ‘n paar man by hom, naby Kuruman aan Botha se Afrikanertroepe oorgee. Generaal Beyers, wat uit Wes-Transvaal na die Vrystaat beweeg het, se mag is herhaaldelik aangeval en verstrooi. Beyers is met ‘n paar man by hom, deur Botha se troepe agter-volg. Beyers is in die Vaalrivier dood, onderwyl hy en sy manne deur die rivier geswem het om hul agtervolgers te ontduik. Daar word beweer dat hy verdrink het, maar daar is ook vas geglo dat hy gesterf het deur ‘n koeël wat hom getref het.
Met Beyers se dood en De Wet in die tronk, was die rebellie feitlik onderdruk in Transvaal en die Vrystaat. In die omgewing van Pretoria was daar egter nog ‘n aantal manne wat hardnekkig voortgeveg het en die regerings-troepe swaar verliese toegedien het. Hulle aanvoerder, Jopie Fourie, het nie as weermagoffisier bedank toe hy by die rebelle aangesluit het nie. Toe Jopie na ‘n hewige geveg uiteindelik op 16 Desember 1914 die wapen neerlê, is hy voor ‘n krygshof gedaag en ter dood veroordeel. Afrikanerleiers het om begenadiging en versagting van die vonnis gepleit. Jan Smuts, die minister van verdediging, wou hulle nie te woord staan nie. Jopie Fourie is op Sondagmôre, 20 Desember 1914 voor ‘n vuurpeleton tereggestel.
In die verre noordweste van Kaapland het Maritz nog uitgehou saam met Kemp. Maritz het daarna na Suidwes gevlug en Kemp het op 2 Februarie 1915 met sy en Maritz se mag oorgegee. Daarmee was die 1914-rebellie beëindig. Daar het 190 rebelle en 132 regeringsmanne gesneuwel. Van 12 000 rebelle is 281 voor die hof gedaag. Tronkstraf (maksimum 7 jaar) en boetes (maksimum £2 000) is opgelê. Alle rebelle-gevangenes is voor die einde van 1916 vrygelaat, maar Botha en Smuts is voortaan deur ‘n groot deel van die Afrikaners gebrandmerk as handlangers van Brittanje en verraaiers van die Afrikaner.
Die inval in Suidwes
Botha het in Februarie 1915 met 43 000 man die Duitsers in Suidwes-Afrika aangeval. Die Duitsers kon maar 9 000 man byeenbring om te verdedig. Botha het self die opperbevel geneem en met sy magte in Walvis-baai aan wal gegaan. Smuts het met ’n afdeling vanaf Luderitz in die weste, na Keetmanshoop beweeg. Berrangé het die Duitse kolonie vanaf Betsjoeanaland in die ooste binnegeval en Van Deventer het vanaf Oranjerivier in die suide opgeruk. Op 9 Julie 1915 was die hele kolonie reeds verower. Dit het Botha 113 Suid-Afrikaners as gesneuweldes gekos.
Oplewing van Afrikanernasionalisme
Botha se ondersteuning van die Britse oorlogspoging het hom ‘n duur prys gekos. Baie van sy volgelinge het hom verlaat en Hertzog aangehang. Na die rebellie was daar ‘n geweldige oplewing van Afrikanernasionalisme. Die Burger is in 1915 as eerste mondstuk van die Nasionale Party gestig en die Afrikaanse taalbeweging het ‘n opbloei beleef met digters soos Jan Celliers, Eugéne Marais en Louis Leipoldt. In die algemene verkiesing van 1915 het generaal Hertzog se Nasionale Party, wat maar die vorige jaar gestig is, 78 000 stemme gekry teenoor die 94 000 van die Suid-Afrikaanse Party.
Deelname aan die Eerste Wêreldoorlog
Die Eerste Wêreldoorlog was nog aan die gang. Botha en Smuts het besluit om met vrywilligers verdere steun aan Brittanje te verleen. In November 1915 is ‘n aantal van hulle na Europa gestuur en kort daarna het daar 19 000 Suid-Afrikaners na Tanganjika vertrek om die Engelse te gaan help met die verowering van hierdie Duitse kolonie. Hulle kon nie daarin slaag nie. Daarom het Engeland vir Smuts gevra om self die bevel daar oor te neem. Hy kon ook nie daarin slaag nie, want die Duitse aanvoerder, Lettow-Vorbeck, was as militêre strateeg Jan Smuts se meerdere.
Aan die einde van die oorlog het Smuts as lid van die Britse oorlogskabinet ‘n merkwaardige rol in die Britse oorlogspoging gespeel. Toe die vrede aanbreek, het hy ‘n ewe belangrike rol gespeel in die totstandkoming van die Volkebond.