Harm Oost

"Die laaste opdrag van genl De Wet aan my was om aan die nageslag die waarheid te laat weet. Dit was soos 'n bevel, daarom skryf ek hier".

Lees reeks by Wie is die skuldiges

GENL. SMUTS IN 1902

"Genl. Smuts het nie toe, en nooit nie, die diepgaande respek van die Boer vir die menselewe aangevoel of dit erken nie... hy het in die tronk van Pretoria vir Jopie Fourie Iaat doodskiet. Nie omdat Jopie ontrou geword het aan 'die groot republiek en vaderland nie', maar juis omdat hy getrou gebly het aan die republi­keinse ideaal as 'n opregte vaderlander. Voor die doodvonnis toegepas is, het genl. Smuts gaan wegkruip sodat niemand hom vir genade kon vra nie..."

Jan Christiaan Smuts is een van die baie republikeinse burgers wat sonder enige militêre rang die driejarige oorlog begin het en as een van die hoofoffisiere daaruit te kom.

Sy burgerskap was op 11 Oktober 1899 (die datum waarop die oorlog uitgebreek het) nog jonk, want eers die vorige jaar, na hy aangestel is as staatsprokureur van die Zuid-Afrikaanse Republiek, het hy sy Britse onderdaanskap vaarwel gesê en is hy as republikeinse burger ingesweer. Op 'n Universiteit in Engeland (Cambridge) het hy met volharding en welslae in die regte studeer, en dadelik na sy terugkeer in die Kaapkolonie het hy as Rhodesman begin belangstel in die politiek. Maar toe dit in die begin van 1896 duidelik geword het dat Rhodes se loopbaan deur die Jameson-inval vernietig is, het Jan Smuts na die Transvaal getrek, en na 'n kort maar nie baie geslaagde loopbaan as advokaat nie, het hy een van die hoofamptenare geword, en burger van die vrye Republiek.

Omtrent die aanstelling van genl. Smuts as prokureur-generaal is daar tot vandag toe allerhande stories in omloop, wat nou reggestel moet word. Skrywer se inligting is afkomstig van Piet G. W. Grobler en van advokaat Bergsma; eersgenoemde het van sy seunsdae af groot geword in die woning van president Kruger, wie se agterneef by was, en Bergsma was in daardie tyd sekretaris van die Uitvoerende Raad van die Z.A. Republiek.

Piet Grobler was 'n vertroueling van die ou President, en hy het adv. J. C. Smuts aan hom voorgestel. Dit was na aanleiding van inligting wat N. J. de Wet, ’n dosyn jare later minister van Justisie onder genl. Smuts, verstrek het aan 'n intieme vriend van mnr. P. G. W. Grobler. Hierdie vriend was Hans Malan. Dit                                                                                   het gelei tot 'n besoek van adv. J. C. Smuts aan die President, wat daarna aan Piet Grobler vra: "WiI jy nou hê ek moet ‘n seun aanstel as staatsprokureur?” (Smuts was jonk en het nog jeugdiger gelyk). Grobler se antwoord was dat dit vir daardie posisie in die eerste plek op knapheid sou aankom, en Smuts was ’n bekwame kêrel.

Hierop het die aanstelling gevolg, en adv. Bergsma vertel dat die volgende gebeur het op 'n vergadering van die Uitvoerende Raad (Kabinet) wat oor daardie sake moes beslis. "Ek was as Sekretaris van die Uitvoerende Raad aanwesig. Die President wou van Smuts se benoeming niks weet nie. Hy sê, met sy growwe geluid: "Hy het van Rhodes se geld gestudeer. Hy sal my verneuk, of hy sal Rhodes verneuk; maar fop sal hy." Die Joubert-mense was by hierdie geleentkeid egter die sterkste, en Smuts is aangestel as staatsprokureur.

Die aanmerking van die President, dat Smuts "van Rhodes se geld gestudeer het”, was nie korrek nie. Hy het nie ‘n Rhodes-beurs gehad nie, want dan sou hy in Oxford moes opgelei geword het as advokaat.

Smuts het ‘n Ebden Scholarskip gehad, wat £200 per jaar bedra het. Smuts het £600 daarvan getrek. ’n Bepaling van die Ebden-beurs was, dat hy in Cambridge moes studeer en dat dit nie kon toegeken word "in addition to any other scholarskip" nie. ‘n Rhodesbeurs vir Smuts was dus uitgesluit. Die Ebden-scholarskip is gegee ingevolge testamentêre beskikking van wyle regter Ebden, een keer elke drie jaar, aan ‘n Suid-Afrikaanse student van besondere talent. Aan Smuts is daardie toelae in 1891, 1892 en 1893 verstrek.

Die mening, dat Rhodes vir Jan Smuts Iaat leer het was algemeen versprei in Transvaal, en het ongetwyfeld sy oorsaak gevind in sy uitgesproke Rhodes-gesindheid. Die Jameson-inval het hom egter afkerig gemaak van president Kruger se magtige teenstander.

Ná die val van Pretoria (Junie 1900) het hy by die kommando’s aangesluit. Nie by Louis Botha, nie, maar by die knapste Transvaalse generaal, Koos de la Rey, wat hom ingewy het in die tegniek van guerilla-oorlog. En hy was so ‘n goeie leerling dat hom groot verantwoordelikhede opgelê is, wat hy op so 'n knap manier nagekom het, dat die asst. kommandant-generaal (Koos de la Rey) met besondere Iof oor sy verdienste rapporteer.

Daardie rapporte oor hom, en ook rapporte van hom, stel ons in staat om die ontwikke!ing van Jan Smuts as krygsman en politikus taamlik noukeurig te volg op ‘n Ieeftyd wat vir elke man van besondere gewig is; hy was toe ruim dertig jaar oud. Die begin van sy lewe as militêre Ieier was dus toe sy groot aangebore begaafdhede en kon sy aangeleerde universiteitskennis met volle krag aangewend kon word.

Die kennis wat ons van hom het, is gedeeltelik te danke aan mevrou Jacoba de la Rey, die vrou van genl. Jakobus de la Rey. Hierdie onverskrokke moeder het daarin geslaag om die hele driejarige oorlog die altyd opdringende vyand te ontwyk deur by haar beroemde man in die veld te bly. En gedurende die agtien maande rondswerwinge het sy in haar waentjie sy hele korrespondensie saamgery en in goeie toestand bewaar. Dis belangrike rapporte wat sy op dié manier vir die nageslag bewaar het. Sy het daardeur vir die geskiedenis van haar land ‘n nog groter weldaad bewys as wat haar voorbeeld van standvastigheid en moed vir die Boeresaak was. Die beste erfenis wat sy haar volk nagelaat het toe sy op 13 Augustus 1923 gesterf het, is hierdie waardevolle oorlogsdokumente, wat gedeeltelik betrekking het op die denke en dade van die genl. Smuts van daardie tyd. Sy het aan skrywer enige jare na die oorlog die geleentheid verskaf om afskrifte van sekere rapporte te maak, wat in hierdie hoofstuk gebruik sal word.

Dit sal duidelik word dat die Jan Smuts uit die begin van sy dertigerjare reeds al die eienskappe en opinies gehad het wat later tot volle ontwikkeling en wêreldbekendheid gekom het.

Die "holistiese” filosofie wat hom reeds op Cambridge as student so danig aangetrek het, kom hier om 'n hoekie loer. Daardie "holisme" 'n moderne toring van Babel, het naderhand sy hele denke beheers, ook ten koste van die republikeinse ideaal.

By die vervulling van sy pligte was hy, soos in alles, konsekwent in sy optrede, koud en selfs sinies. Hy het nie toe, en nooit nie, die diepgaande respek van die Boer vir die menselewe aangevoel of dit erken nie. Die vereistes van die oomblik vir die bereiking van sy uiteindelike doel het hom gedryf.

In Gatsrand kry hy in die begin van 1901 verskillende beskuldigdes voor hom, van wie ‘n vyftal tot die dood gevonnis is. Daar­die vonnisse moes deur genl. De la Rey bevestig word. Smuts stuur die dokumente van hulle saak met die boodskap dat die vonnisse bekragtig moet word, en hy voeg daarby die woorde, wat hom so duidelik teken: "In het algemeen wensch ik te zeggen, dat ik geen waarde hecht aan memories, want ieder doodvonnis wordt steeds gevolgd door memories voor genade.”

Maar omtrent een van die veroordeeldes het hy hom in veertien dae later besin. (Genl. de la Rey was blykbaar nie baie haastig om die doodvonnis uit te voer nie!) En hy skryf: "lk was verkeerd. J. Tk . . . (ons verswyg maar die volle name om die ontwil van familie ) was oorzaak van dien brief. Daar C. Tb . . . maar 20 jaar oud is, stel ik voor, dat hy 5 jaar harde arbeid krygt.”

Dan is daar die bekende geval van Lambert Colyn ( ‘n kastige rebel), ‘n jaar na die Gatsrandsake. Genl. Smuts was toe die hoof van die republikeinse kommando’s in die noordwestelike Kaap. In die begin van 1902 is daardie man naby Vanrhynsdorp deur ‘n Boere-krygskof tot die dood veroordeel, omdat hy Engelse troepe gelei het, ten gevolge waarvan genl. Smuts sewentien man aan dooies en gewondes verloor het. 'n Week later val hy in Smuts se hande, wat na die vonnis oor hom uitgespreek is, kortweg beveel het: ,,Vat kom weg en skiet kom dood.” Colyn het op sy knieë rondgekruip en gesmeek om genade om sy vrou en kinders se ontwil. Genl. Smuts se antwoord was: "Vir jou is daar geen genade nie. Jy het die vuil werk vir die Engelse gedoen,” en daarop stap hy na die sitkamer, waar hy vir kom 'n kommetjie koffie deur die plaasdogter Iaat inskink. Colyn het met sy geroep om genade aangehou, en selfs toe hy die blinddoek al aangehad het, bid hy nog om Smuts te mag sien. Maar hy is doodgeskiet nadat ds. Kriel kom voorberei het vir die lot wat net deur een man afgekeer kon word.

Twaalf jaar na hierdie gebeurtenis in die verre Noordweste van die ou Kolonie het genl. Smuts in die tronk van Pretoria vir Jopie Fourie Iaat doodskiet. Nie omdat Jopie ontrou geword het aan "die groot republiek en vaderland nie”, maar juis omdat hy getrou gebly het aan die republi­keinse ideaal as n opregte vaderlander. Voor die doodvonnis toegepas is, het genl. Smuts gaan wegkruip sodat niemand hom vir genade kon vra nie. En daar was baie. Net Jopie was nie bereid om dit self te doen nie. Elke dood­vonnis word mos steeds gevolg deur "memories" om genade! En genl. Smuts het toe, in 1914, ook nie die minste waarde daaraan geheg nie. Daarom het by padgegee en in der waarheid weggekruip sodat hy nie bereik kon word nie.

Hannes Fourie, Jopie se jonger broer wat saam met hom tot die koeël veroordeel is, het egter sy eie vonnis verander gekry tot Iewenslank, nie oor een of ander memorie nie, maar nes die jeugdige C. Tb. uit die westelike Transvaal, omdat hy nog baie jonk was.

Teen die einde van 1900, op 29 Desember, stuur Smuts 'n rapport van Blesbokfontein af aan genl. De la Rey, waarin hy sy opinie gee omtrent die oorlogstaktiek wat behoort gevolg te word. Hy meen dat die vyand, wat al sy magte op die Witwatersrand saamtrek, na die suide gedryf moet word, indien moontlik tot anderkant Grootrivier. En dan:

"Zoo de Republieken eenmaal sckoon zijn, kunnen wij den vijand tot erkenning onzer Onafhanklijkheid dwingen. Indien er geen kans hiertoe bestaat en wij niet bij mackte zijn de Repu­blieken sckoon te maken, dan zie ik niet in waarom wij niet liever in de kolonies zullen gaan vechten en ons land een rust geven van den vijand. Het is immers altijd beter de oorlog in het grondgebied van den vijand te voeren . . . !"

Sy advies om die vyand uit die republieke te verja na die kolonies (Natal en Kaap) was optimisties: dit het vir die Ieiers van die Boerekommando’s moeilik genoeg gegaan om die burgers te beweeg tot voortsetting van die oorlog. Dis nie alleen Roberts wat gereken het dat, na die twee hoofstede geval het, dit nou klaar is met die Boere nie. Genl. Botha en ander het ook gemeen dat die stryd om die onafhanklikheid verlore was, en dat die beste wat bereik kan word, bestaan het in die verkry van "terme" by die vyand. Daarom is die bekende Middelburgse onderhandelinge gevoer.

Genl. Smuts was in die dae self ook ‘n weifelaar. In ‘n persoonlike brief aan pres. Steyn skryf hy op 10 Mei 1901: "Het was beter den oorlog nu te doen ophouden en over vyftien of twintig jaar den strijd opnieuw te vervatten."

Dat genls. Botha en Smuts toe al,  dis omtrent Meimaand 1901,  dieselfde opinies geuiter het oor die toekoms, en die vervatting van die oorlog (as die omstandighede daartoe sou aanleiding gee) was waarskynlik net bedoel om die Vrystaatse president te versoen met die idee van die verlies van die onafhank­likheid. Maar die Vrystaters was onbeweeglik. Hulle onafhank­likheid moes behou bly en die Kaapse rebelle nie "vir die tweede keer in die steek gelaat word nie”, soos president Steyn dit uitgedruk het.

In Junie het die regerings van die twee republieke die Transvaalse Ieiers in genl. Botha se kraal ontmoet, naamlik op Waterval in die distrik Standerton. En daar is besluit om die oorlog met krag deur te druk, en dit het onder ander beteken dat ‘n Transvaalse kommando in die Kaapkolonie sou gaan opereer. Die Vrystaters het dit al gedoen. Genl. De Wet het twee keer probeer deurbreek, maar altwee kere is hy teruggedruk deur die oorweldigende magte wat die vyand op hom saamgetrek het, terwyl hulle  gehelp is deur oortollige reëns. Maar in die begin van 1901 het genl. Hertzog reeds in die noordwestelike dele van die Kolonie geopereer en onder ander Vanrhynsdorp beset.

Die Transvaalse kommando, onder wie se Ieiding moes dit staan? Christiaan Beyers se naam is genoem, maar hy is na die noordelike Transvaal gestuur om die kommando’s daar te organiseer. Jan Kemp was begerig om te gaan, maar Jan Smuts is daarvoor aangewys, tot groot ergernis van genl. Kemp, wat nie alleen daardeur sy kanse gemis het om hom in besonder te onderskei nie, maar ook ‘n klomp van sy beste offisiere en burgers aan Smuts moes afstaan. Onder hul was Jaap van Deventer, ‘n ou artilleris wat van manskap reeds tot kaptein opgeklim het weens sy aangebore en nou ontwikkelde eienskappe as krygsoffisier. Omdat ons kanonne deur gebrek aan ammunisie nutteloos geword het, moes Jaap van Deventer saam die ou Kolonie intrek onder genl. Smuts.

Genl. Koos de la Rey was ook op die vergadering van die twee regerings in die distrik Standerton, en hy skryf daaroor:

Op 21 Junie 1901 verlaat hy die Regering te Waterval. HuIIe het ooreengekom dat meer van huIIe kommando’s na die Kaap­kolonie moes deurgaan. Die westelike dele van die ou kolonie, naamlik die helfte ten weste van die spoorlyn Bloemfontein- Kaapstad sou onder sy bevel staan: die dele ten ooste van daardie Iyn onder genl. De Wet. En Natal sou deur genl. Botha behartig word. Hy (De la Rey) besluit om genl. Smuts, huIIe staatsprokureur wat saam met hom die regering van die westelike Transvaalse grens uitmaak, na die Kolonie te stuur. Hy het nog dieselfde maand (Junie 1901) vertrek, vergesel van komdt. Dreyer van die Potchefstroomse kommando en kaptein Jaap van Deventer met enige artilleriste, ongeveer 300 man altesaam.

Ou genl. De la Rey wou Smuts nie graag afstaan vir die doel nie, maar Iandsbelange moes swaarder weeg as persoonlike wense. Hy skryf: "Het was voor mij zwaar om zoo ‘n man (soos Smuts) uit mijn kommando weg te zenden, want waar ik niet zelve kon wezen, heb ik hem altijd in mijn plaats gezonden en heeft hij altijd goed werk met den meesten spoed gedaan.”

Nie alleen genl. Smuts moes gaan nie, maar ook genl. Piet de Villiers met 400 koloniale Afrikaners. Smuts het 300 man onder hom gehad. Oom Koos se advies aan genl. Smuts was (op 15 Julie 1901) dat hy deur die westelike dele van die Kolonie moes trek. De Villiers sou in GriekwaIand-Wes opereer tot by die Grootrivier. Hy sou die skakel wees tussen De la Rey en Smuts "opdat wij dan alien aan elkander kunnen zijn,” en hy voeg daarby: die westelike Kaap is meestal ‘n dorre wêreld en baie swaar vir die vyand om met groot leërs binne        te dring, terwyl daar geen spoorweë was waarmee die Engelse huIle versterkings sou kan aanry nie.

So is dan die nuwe assistent kommandant-generaal met sy 300 uitsoekkêrels uit die westelike Transvaal deur die oostelike Vrystaat, en met groot moeite druk hy tussen die menigvuldige Engelse kolonne deur. Dit was ‘n voorsmakie van die haas bo menslike teenspoede wat Smuts anderkant die Oranje sou moes oorwen. Voor hy die Vrystaat deur is, ontmoet hy genl. Hertzog: vir die tweede keer toon hy belangstelling in "die vaal seun, wat Barry daar by hom het”, naamlik Klasie Havenga, die sewentienjarige sekretaris van genl. Hertzog, wat reeds saam met sy hoof die Kaapkolonie deurgetrek het.

Teen die einde van Augustus, dus 'n paar maande ná hy genl. De la Rey gegroet het, staan hy aan die Grootrivier, bokant Aliwal- Noord, waar Deneys Reitz met ‘n klomp Transvalers by hom aansluit.

Deneys Reitz, ‘n onverskrokke seun van die Staatssekretaris, het met koele besadigdheid en Iewendige talent in sy kommando ‘n verdienstelike beskrywing gegee van die trek van drie maande wat nou begin het en wat sekerlik een van die heldhaftigste episodes uit die driejarige oorlog is. Genl. De la Rey het Jan Smuts nie oorskat nie. Met oorweldigende deursettingskrag het hy eers na die suide getrek tot naby Uitenhage en verder weswaarts, waarop hy na die Noordweste geswaai het na Calvinia se wêreld. Die beroemde Britse kavalerie-generaal, French, ontsetter van Kimberley, was op sy hakke en soms rondom hom met sy groot oormag, maar genl. Smuts het gewys dat hy hom deur niks Iaat keer nie as hy deur ‘n grootse doel geïnspireer word. Hy het niemand, mens of dier, gespaar nie en homself die allerminste. In sy geslotenheid van karakter het hy met niemand anders sy groot verantwoordelikheid wou deel nie en nooit uit sy selfgeboude kraalmuur van eensaamheid geklim nie. n Man van skitterende talente, ’n raaisel van teenstellings, maar onversetlik in die nastrewe van sy doel. Deneys Reitz het in die loop van tyd blinde gehoorsaamheid aan Smuts gegee, sodat hy in later jare gewoond was om te sê: as Smuts my beveel om van hierdie krans af te spring sal ek dit onmiddellik doen. By ander het hy ’n onoorwinlike teensin opgewek, selfs haat, ook van mense wat sy poIitieke medestanders was.

In sy derde rapport aan die Transvaalse Regering geskryf in die tweede helfte van Desember 1901 meld genl. Smuts dat "er thans vrije communicatie bestaat tussen deze deelen (die noord- westelike Kaapkolonie) en het Duitsch gebied. Ik ben thans bezig een geregelde communicatie met het buitenland te bewerkstelligen, en indien de beide Regeringen (nl. die Transvaalse en die Vrystaatse) hiervan gebruik wenschen te maken kunnen zij de rapporten aan mij doorzenden.” En hy meld dan verder dat hy 'n spesiale kode ontwerp het wat vir meerdere veiligheid kan gebruik word. Hierdie rapport word deur genl. Smuts geëindig met die mededeling dat aan hom in die geheim ‘n uittreksel uit 'n buitelandse koerant gestuur is "waarin beweerd wordt dat Frankrijk en Rusland de verzekering zouden geven dat zij in de Iaatste instantie, al was het met wapenen zullen intervenieeren ter handhaving onzer onafhanklikheid. Op welke gronden dit punt berust weet ik niet.”

Genl. Smuts het ruimskoots gebruik gemaak van die offisieuse Duitse gasvryheid, wat deur die Iigging van die Duitse kolonie van groot waarde was. Die Portugese gebied aan die oostekant van die Republieke is deur die Engelse gekontroleer. HuIIe het selfs gedurende die driejarige oorlog 'n spoorweg vir militêre doeleindes deur die hele Iengte van Mosambiek aangelê om die Republieke van die noordekant af te kan bykom. En die Portugese moes dit maar duld dat hul 'soewereine regte ’ op die manier weggeskuif is.

Maar die Duitsers in die weste het deur huIIe vriendskapIikheid die Boeresaak groot hulp verleen.

Genl. Smuts het dus verbinding tot stand gebring met President Kruger in Europa. Dit sal hom nie swaar geval het nie, want nie alleen die Duitse bevolking van Duitswes was simpatiek gesind jeens die saak van die Boere nie, maar ook die offisiere daar. Offisieël het huIIe neutraal gebly, maar tog het hulle ons rapportgangers van en na Europa gestuur, ditsy deur die President of deur genl. Smuts, vorentoe gehelp, ofskoon huIIe natuurlik gemaak het of huIIe van die bedoeling van die sending niks geweet het nie. Die ganse Duitse volk, nes al die volke van Europa, Amerika en ook ander wêrelddele was geesdriftig Boergesind. Maar met die Duitse regering was dit anders. HuIIe het diplomatieke smousery met Engeland aangegaan, maar op 'n baie geheimsinnige manier sodat dit nooit die ore van die publiek bereik het nie.

Die storie is kortliks as volg:

In 1895 en weer in 1897 het Duitsland met die twee Republieke ‘n traktaat van vriendskap en handel aangegaan, en op 3 Januarie 1896 het die Duitse keiser, enkele dae ná die gekeerde strooptog van Jameson, 'n kabel aan President Kruger gestuur met die hartlikste gelukwense, omdat hy daarin geslaag het om sonder huIp van ander die onafhanklikheid van sy land te bewaar. Hierdie gedrag van die impulsiewe Wilhelm het die twee groot bulle, Engeland en Duitsland, vir mekaar Iaat skrik, eersgenoemde omdat die keiser die onafhanklikheid van die Z.A. Republiek erken het in sy kabel, terwyl Engeland vasgehou het aan sy beweerde "susereine regte” in Transvaal. Die Engelse het dit opgevat as 'n ontwyfelbare aanduiding dat Duitsland desnoods die Republieke sou bystaan as huIIe deur Engeland aangeval sou word. En dit het Duitsland van sy kant glad nie gepas om in ‘n slegte verhouding tot Engeland te staan nie, want Engeland se empaaier was ver die sterkste wêreldmag in daardie tyd. Omdat die twee dus bang geword het vir mekaar het huIIe onder mekaar gaan knoei, en Duitsland se beweerde vriendskap vir die twee Suid-Afrikaanse republieke is toe maar skielik weggesmyt, in die bek van die skrokkerige empaaier. So het, in die diepste geheim, in 1898 ‘n traktaat tussen Engeland en Duitsland tot stand gekom, wat ‘n voorbeeld is van die walglikste internasionale gemors, waaraan die Iande huIIe ooit skuldig gemaak het.

Die inhoud van die Duits-Engelse traktaat van 1898 was naamlik, dat Engeland toestaan om by uiteindelike verkoop van Portugese kolonies in Suid-Afrika, sekere dele van daardie ander moondheid se besittings te bemagtig, onder andere die suidelike stuk van Angola, wat grens aan Duitswes en na die ooste aan die Duitse gebied daar, sodat Duitsland dan sy band sou Iê oor die hele breedte van die Afrikaanse vasteland. En vir die verwerwing van Portugese kolonies deur "aankoop” (wat natuurlik gedwonge verkoop sou kan beteken) onderneem Duitsland om heeltemal neutraal te bly, dit is om Engeland nie te belemmer nie, as hy besluit om die twee Republieke te roof! Graaf Hatzfeld, die ambassadeur van Duitsland in Londen, het by die ondertekening van hierdie geheime verdrag verklaar, dat dit in werklikKeid beteken, ‘n oorgawe van die Boere aan Engeland, en hy het verder opgemerk (heeltemal in die gees van die onderhandelings) dat wat Duitsland vra, die Iaagste prys is wat Duitsland vir daardie oorhandiging van die Boere aan Engeland kon verwag.

Vir Engeland was hierdie ruil-partytjie baie waardevol want as Duitsland neutraal sou bly ingeval van ‘n oorlog teen die repu­blieke, sou Frankryk of Rusland of Holland of enige ander land sy Iyf ook onsydig moet hou.

Maar voor die uitbreek van die driejarige oorlog, was daar nog geen Portugese kolonies "te koop” nie en as  "‘n verdere vergoeding” het Engeland toe Samoa aan Duitsland afgestaan. Samoa, ‘n bondel eilande in die Stille Suidsee, wat van baie strategiese betekenis was, en dus regtig 'n waardevolle omkoopprys.

Duitsland was blykbaar so tevrede met hierdie "business”, dat die keiser, ná die driejarige oorlog begin het, aan sy ouma, Koningin Victoria, 'n plan gegee het om die twee Republieke te vergruis, en daardie plan het die blokhuisstelsel sowel as die konsentrasiekampe ingesluit. En toe ons ou President as smekeling vir sy land, op pad was na Berlyn om die keiser te ontmoet (in 1900) het die Duitse volk hom met die uitbundigste geesdrif ont vang, maar toe hy in Keulen aankom, Iaat die keiser hom weet, dat hy maar Iiewers moet omdraai. Die wêreld het skande geroep oor die belediging en smarte, wat aan die grootste en mees geëerbiedigde van alle Boere aangedaan is deur die hoof van ‘n nasie, wat nog slegs drie jaar gelede 'n vriendskapsverdrag met die Boerevolk aangegaan het.

Die Duits-Engelse verdrag van 1898 het waarskynlik verlies van ons onafhanklikheid veroorsaak.  Daardie traktaat het weggesteek gebly, sodat ook die offisiere en bevolking van Duitswes daar nie van geweet het nie, wat dit vir genl. Smuts moontlik gemaak het om sy verbinding met die President, gedurende sy verblyf in Europa, te organiseer en tot stand te bring, oor Duitse gebied.

Op militêre gebied was die taak van genl. Smuts ook baie omvangryk. Nie alleen wat die wydheid van die wêreld betref nie, maar die getal kommando's wat hy orals versprei gevind het, moes saamgesnoer word deur gemeenskaplike aksie. Sy operasieveld het gestrek van die Duitse grens af tot vierhonderd myl na die suide, en hier het hy Jaap van Deventer bevel gegee "om Kaapstad en Worcester te bedreigen”. Jaap is aangestel as generaal met Ben Bouwer ( 'n seun van 'n bekende Transvaalse wildjagter) as kommandant. Dis in hierdie operasies wat genl. Van Deventer 'n koeël deur sy keel gekry het, waardeur hy sy Iewe lank swaar hees gebly het.

Genl. Smuts is na die noorde, tot in Kakamas, waar Albert van Jaarsveld Stadler die vernaamste Ieier was en met sukses die vyand verdryf het.

Uit Kakamas rapporteer genl. Smuts op 26 Januarie 1902 aan genl. De la Rey onder meer dat in "de Westelike Kaap Kolonie geen vijand machten zich op de buitenposten bevinden, maar zich alleen in de dorpen ophouden.” Hy beskryf dan die oorwinning by Kakamas, waardeur die vyand met groot verliese op Kenhardt teruggewerp is. Hy deel mee dat hy negentien kommandantskappe onder hom het, waarvan die meeste tussen 100 en 150 man.

En hy vervolg sy rapport:

"Die diensten van Comdt. Manie Maritz in deze deelen waren zoo gewichtig, dat hij vers voor mijn aankomst tot Asst. Hoofd- Comdt. door de andere officieren gekozen was als ‘n voorlopige maatregel. Ik heb hem dus ook tot vechtgeneraal bevorderd en met eenige kommandantschappen gezonden in de richting van de Kopermijnen in Port NoIloth om te trachten het gebied achter mijn rug schoon te maken . . . Deze Noordelijke en Westelijke districten zijn nu even goed in ons bezit als de Westelijke Z.A.R. (Zuid-Afrikaanse Republiek) in het Uwe.

"Ik voel verzekerd, dat indien op dezen weg voIhard wordt en vooral indien er versterking van de Z.A.R. komt, wij in twaalf maanden zullen slagen zaken in de Kaap Kolonie tot ‘n keerpunt te brengen. Wij zullen den vijand dwingen van 30,000 tot 50,000 man op de Kaapsche spoorwegen te werpen om die te beschermen en ‘n zeer groot aantal kolonnes te brengen om tegen ons te vechten, en zelfs dit alles zal hun niet helpen.

"ZooaIs ik reeds in mijn rapport d.d. 16 Dec. 1901 gezegd heb, Ioopen zaken hier Iangzamer, zooals wit verwacht hadden, maar zij Ioopen in die rechte richting en gewis.

J. C. Smuts,

Asst. Comdt. Genl."

Genl. Smuts rapporteer ook nog dat die wakkere Wynand Malan tot generaal bevorder is.

Wynand Malan was die hoof van 'n spioenkorps, 25 man sterk, wat al in die begin van 1901 by ‘n nagtelike aanval PhilippoIis ingeneem het en toe deur is in die ou Kolonie in. Maritz was een van sy beste kêrels. HuIIe het meestal in die Oostelike Kaapkolonie geveg. By Laingsburg het veldkornet Piet van der Merwe, afkomstig van Kroonstad, gesneuwel. HuIIe het rondgeveg onder komdt. ScKeepers, en terwyl huIIe in die nabyheid van Aberdeen vertoef het, kom daar twee man uit die westelike Kaapkolonie by hulle aan. Een was "Ou Koper” (Kamfer), ‘n man wat sy invloed op daardie wêreld Iaat geld het, sowel in die oorlog as in die rebellie. HuIIe soek iemand om huIIe offisier te wees vir die bevordering van die opstand wat deur genl. Hertzog aan die gang gesit is. Wynand Malan en komdt. Scheepers dring altwee by Manie Maritz daarop aan dat hy aan die versoek van die westelike Kaapse distrikte moet voldoen. Hy het geen Ius gehad om die verantwoordelikheid van offisierskap op hom te neem nie: om ‘n vrye vegter te wees, was meer ooreenkomstig sy geaardheid en sy begeerte. Maar hy is saam met "Ou Koper"-huIIe en het hom tog Iaat oorhaal om die Ieier te word van omtrent 150 man wat daar in die veld was. HuIIe was sleg bewapen en hul perde was swak. Maar Manie het hul reggeruk en hul Iaat veg, net waar hul ‘n Engelsman kon bykom. In 'n kort tyd het huIIe groot aanhanklikheid vir hom getoon. Hy het respek, Iiefde en vrees ingeboesem, ‘n mengsel van gevoelens wat elkeen van sy burgers ‘n held gemaak het en die hele Weste Iaat tril het van bewondering vir sy dade. Die bewoners van daardie wêreld, deur die Engelse militêre en Kaapse outoriteite gepers en gepla, het gewillig aangesluit. HuIIe was sonder perde en gewere en kos, maar dit alles moes die vyand Iewer en dat dit gebeur het, was Manie Maritz se werk. Edwin Conroy, Japie Neser, Stoffel Schoeman en verskeie ander dapper manne met inisiatief het klompies mense bymekaar gemaak en tot kommando's gevorm.

So was die toestand toe genl. Smuts in die begin van Desember 1901 uit die ooste gekom het tot naby Vanrhynsdorp. Hy bevind dat alles op die dorp rustig is, want net kort vantevore het Manie Maritz die Britse garnisoen daar skielik oorweldig, die soldate weggevoer en saam met huIIe verdwyn. ‘n Tydjie later ontmoet genl. Smuts en hoof-kommandant Maritz mekaar. Manie, hoewel hy as veggeneraal aangestel is, het nie gelukkig gevoel nie. “GenI. Smuts het my planne deurmekaar gemaak,” kla hy. Moontlik omdat huIIe te veel verskil het van persoonlikheid en onmiddellike doel. Genl. Smuts was nie baie begerig om die Engelse besettingstroepe in verskillende dorpe te oorweldig nie, maar om huIIe te beleer, sodat die Britse opperbevel genoodsaak sou word om meer troepe te stuur en sodoende die druk op die republieke te verlig, ooreenkomstig sy taktiek in sy rapport uiteengesit. Maar Manie Maritz het daarvan niks geweet nie; en as hy geweet het, sou hy hom nie daaraan gesteur het nie, want sy manier was om die vyand plat te loop waar hy hom kon bykom. Hy en sy hoofoffisiere het soveel moontlik probeer om genl. Smuts van die gevegsterreine af weg te keer en hom net met organisasiewerk besig te hou. Party het selfs genl. Smuts se persoonlike moed in twyfel getrek, wat ‘n heeltemal ongeregverdigde opinie was.

‘n Week of vyf, ses na die hierdie aangehaalde rapport stuur genl. Smuts weer berigte aan genl. De la Rey. Hy is nog heeltemal tevrede met die vooruitgang van sake in die ou Kolonie. Die vyand kan geen vordering maak nie, maar die getal rebelle word altyd groter. Sy vernaamste klagte in hierdie rapport (van 24 Maart 1902)  is dat van sy burgers, wat in hande van die vyand geval het, koelbloedig vermoor is. Hierdie wrede gedrag van die vyand vorm’n skerp teenstelling met die menslike houding van die Boerekommando’s in die Republieke, waarvan die gebeurtenisse na die beroemde geveg van Tweebosch in die westelike Transvaal ‘n skitterende voorbeeld is. Op 7 Maart 1902 het De la Rey die groot kommando Engelse heeltemal vernietig: hul het 400 gesneuweldes of gewondes gehad, ‘n duisend is gevang, 115 waens en karre met osse of muile bespan is gebuit. Ook 519 perde, 4 Armstrongkanonne, 2 pompoms en ‘n groot hoeveelheid ammunisie is geneem; so ook die opperbevelhebber lord Methuen wat swaar gewond was, maar wat deur genl. De la Rey na een van die beste Britse hospitale gestuur is om seker te wees dat hom ‘n goeie versorging gegee sou kon word.

Hier volg nou wat genl. Smuts meedeel omtrent die gedrag van die vyand in die Kaap teenoor hul gevangenes:

Kamiesbergen, Namaqualand, 24 Maart 1902. Aan Asst. Comdt. Genl.J. H. de la Rey.

"Het schijnt of het de bedoeling is van den vijand alle offisieren in de Kaap Kolonie, gevangen op deze wijze (namelik op die manier van Schepers en ander wat deur die Engelse gefusilleer is) van kant te maken. Ook is het voor zoover ik weet reeds driemaal gebeurd, dat krijgsgevangene burgers koelbloedig zijn vermoord of doodgeschoten zonder eenige terechtstelling of selfs beschuIdiging. Het is moeilik te weten welke stappen hiertegen te nemen. Corres­pondence met den vijand baat niets en represailles kunnen mogelijk schade berokkenen voor onze krijgsgevangen broeders. Het is moeilik op dit of eenig ander punt te onderhandelen met een vijand, die bijna alle regels der beschaafde oorlogvoering stelselmatig met de voeten vertrapt en tot dusver heb ik maar gehandeld op den goeden ouden raad om kolen vuurs op zijn hoofd te werpen, maar zelfs daarvoor schijnt hij totaal gevoelloos."

Dan volg ‘n verhaal van verskeie geslaagde krygsverrigtings.

En verder:

"Wat betreft de aansluiting in de Kaap Kolonie, Iaat die niets te wenschen over. Het blijkt uit van den vijand opgevangen berichten, dat hij onder den indruk is, dat de bij ons aangesloten Kolonialers Iafhartig zijn. De waarheid is juist het tegenovergestelde, want overal waar zij onder goede officieren zijn, vechten zij even dapper en onverschrokken als de veteranen uit die Republieken. Ik mag mededeelen, dat de meerderheid der bovengemelde gesneuvelden ‘n Iys daarvan is ook in hierdie rapport opgeneem Kolonialers waren. Uit bovengemelde feiten blijkt, dat de zaak van den vijand geen vordering maakt in de Kaap Kolonie.

J. C. Smuts."

‘n Maand na hierdie rapport bevestig Maritz die optimisme van genl. Smuts. Dit was teen die einde van April 1902 toe genl. Kitchener vir genl. Smuts Iaat roep het na ‘n vergadering van afgevaardigdes van al die Boerekommando's om oor vrede te onderhandel. Op ‘n vraag van genl. Smuts hoe lank hy nog die oorlog kon volhou, antwoord Manie dat hy op sy veepos Katkop, Boesmanland, 1,800 perde het. HuIIe het ammunisie, perde, klere en kos volop. HuIIe mense is vol moed. Hy sien nog kans om met wat hy het, vyf jaar lank oorlog te maak.

En al die ander offisiere wat deur genl. Smuts geraadpleeg is, het net een opinie geuiter: ons moet aangaan met veg. Maritz het daaraan nog toegevoeg: al sou die Vrystaat en Transvaal vrede maak, kan ons die oorlog voortsit.

Hierdie mededelings omtrent die gunstige toestand van ons kommando’s in die Kaapkolonie word bevestig deur n betroubare, bevoegde waarnemer: niemand minder as die beroemde veldprediker ds. Abraham Kriel. Ds. Kriel was saam met genl. Smuts en sy kommando van 300 van die oomblik dat hulle in Transvaal begin het, en het tot die vrede by hom gebly. Later het hy die "vader” van die Langlaagte-weeshuis geword. Op 24 April 1902, dus toe genl. Smuts op pad sou gaan na Vereeniging, skryf die veldprediker ‘n brief aan sy "medestryder in Christus , ds. J. M. Louw, nes hyself ‘n getroue vervuller van sy pligte met die kommando’s. Daardie brief is gepubliseer in die boekie  " ’n Kommandoprediker” deur Albert Kuit in 1948, met 'n voorwoord van adv. N. J. de Wet, voorheen militêre sekretaris van kommandant-generaal Botha, minister van die Unie en tydelike goewerneur-generaal. Dit verskyn op bl. 135-137 en gee vernaamlik nuus omtrent sy geestelike werk en aangeleenthede van familie en vriende, maar ook omtrent die kommando’s van genl. Smuts. Dis wat hy skryf:

"Concordia, Namaqualand, 24.4.02.

Ik ga u natuurlik geen rapport van oorlogsoperatien in de Kolonie geven dat zult gij wel Iangs een anderen weg krijgen. Alleen wil ik zeggen dat het hier alles zeer goed en gezegend gaat. De Heere strijd voor ons. Ik ben op den 26sten Augustus 1901, van de Transvaal vertrokken en op den 21 Nov. in de Kolonie bij Zanddrift boven Petrusville gekomen. . . . Wij zijn hier van alles ruim voorzien en onze paarden zijn spek vet. Spring­bok hebben wij stormenderhand ingenomen op den 1sten dezer en den volgende dag nam de heele bezetting met ingezetenen van Nabobib de vlucht naar Okiep, een dag later gaf Concordia zonder tegenstand over met 200 Town guards, weer een dag later ging de gansche boel khakis, Basterds, mannen, vrouwen en kinderen van Steinkopf op de vlucht naar Port Nolloth. Okiep wordt nu door ons belegd, eenige van de Blokkuizen er om zijn reeds door ons genomen en vernietich.

"Ik wil hopen dat de ophanden zijnde vredesonderhandeling een olijftak is, dat ons de naderende verlossing verkondigt doch ik kan niet helpen mij bevreesd en benauwd er over te gevoelen. Het zal ons een tijd van grooten ernst en gebed zijn. Ik vertrou, dat de Heere, die ons tot hertoe zoo wonderbaar geleid heeft, onze voormannen wijsheid in kunne beraadslagingen geven zal en heilige moed om vast te staan. Nu Iieve broeder God zij met u en geve u volhoudings genade, mogen wij elkander spoedig met eene Godverkeerlijkende vrede ontmoeten. Met hartelike groete aan uwe officeren en burgers van

Uw medestrijder in X,

A. P. K(riel)"

Wat die rede was van ds. Kriel se bevreesdheid oor die nabye vredesbesprekings, kan ‘n mens net raai: moontlik het hy hond se gedagtes gekry op die berig dat die Boerekommando’s uit die Kaap­kolonie geen verteenwoordigers kon kies vir Vereeniging nie, terwyl al die ander kommando’s van Transvaal hul afgevaardigdes kon stuur. Vir die Kaapkolonie het lord Kithener net genl. Smuts geroep vir Vereeniging.

En 'n paar weke later was genl. Smuts saam met die afgevaardigdes van die kommando’s van Transvaal en Vrystaat op Vereeniging. Hy was nie  gekose afgevaardigde nie, want hy het net maar ‘n oproep van Kitchener gekry. Die rebelle het probeer om genl. Wynand Malan saam met genl. Smuts na Vereeniging te stuur, maar dis hul nie toegestaan nie. Die verskoning wat die Engelse opperbevel gemaak het, was dat huIIe genl. Malan nêrens kon vind nie. Hy was dan kastig onvindbaar, ofskoon oral amper dag vir dag teen hom geveg het. Net soos dit twaalf jaar later gebeur het met genl. Beyers. Toe het genl. Smuts "nie vir genl. Beyers kon vind” nie, waardeur hy nie betyds by pres. Steyn kon kom vir onderhandelings om burgeroorlog te vermy niel

Genl. Smuts is nie direk Vereeniging toe nie. Langs die pad na Transvaal het Engelse offisiere hom buitengewone respek betoon. Genl. French wat hom die hele tyd geja het, was op Matjesfontein om hom in die trein te kom groet. Lord Kitchener het self met die prag en praal van ‘n Indiese potentaat vir genl. Smuts op die Kroonstadse stasie besoek. Langdurige gesprekke tussen die twee "vyande” en die Boeregeneraal het plaasgevind. En genl. Smuts het afgeklim op . . . Standerton. Daarvandaan is hy na die Iaer van genl. Botha, wat vir hom gewag het.

‘n Paar dae later is genls. Botha en Smuts by die kommando- afgevaardigdes op Vereeniging, en daar verklaar genl. Botha, volgens die rapport van ds. J. D. Kestell en mnr. Dirk van Velden (kyk bladsy 82 van hul boek: "De vredesonderhandeIingen tussen Boer en Brit”) :

"Ik heb altijd gehoord, dat de Kaap Kolonie op eene gelegenheid wachtte om in grooten getalle op te staan; doch volgens informatie, nu door mij van Genl. Smuts bekomen, ben ik overtuigd, dat de zaak daar hopeloos is. Generaal Smuts zegt ook, na onze paarden gezien te hebben, dat het voor ons absoluut onmogelijk is, met zulke paarden de Kaap Kolonie te bereiken, zooals de gedachte was. Wij kunnen dus niet meer in de Kaap Kolonie doen. Onze zaak is daar op mislukking uitgeloopen. Personen aldaar worden ook zo hard behandeld, dat zij niet de kans of begeerte hebben om op te staan. Daar zijn maar min menschen op de been, en het schijnt mij, alsof in den Iaatsten tijd er meer Afrikaanders tegen ons, dan voor ons vechten.

"In die Kaapkolonie is ons saak hopeloos,” dis die informasie deur genl. Smuts verstrek.

"Ons saak het (in die Kaap Kolonie) op ‘n mislukking uitgeloop,” volgens genl. Smuts.

"Ons kan dus niks meer in die Kaap Kolonie doen nie," dis die gevolgtrekking wat genl. Botha daaruit aflei.

Die swartgallige rapport van genl. Smuts het ongetwyfeld meer as iets anders daartoe gelei dat die kommando-afgevaardigdes die land se onafhanklikheid weggeteken het, en dit verdien aandag dat genl. Smuts self ses maande na Vereeniging die teenoorgestelde verklaar het van wat hy aan die afgevaardigdes omtrent die kommando’s in die Kaapkolonie gerapporteer het. n Mens kry daardie merkwaardige Kaapse draai van genl. Smuts in  'n privaat brief wat hy ses maande na die vrede geskryf het aan genl. Jaap van Deventer: ’n soort getuigskrif. Hier volg genl.Smuts se brief:

"Pretoria, 23 November 1902.

Dit dient om te sertificeren, dat de Wel Ed. Heer J. L. van Deventer, vroeger luitenant in de Staats-artillerie der Zuid Afrikaanse Republiek en later kommandant van het Verkennerskorps onder vechtgeneraal J. Kemp, met mij als kommandant naar de Kaap Kolonie in Julie 1901 ging, en wegens zijn uitstekende militaire diensten door mij tot vechtgeneraal aldaar bevorderd werd en aldaar als vechtgeneraal werkzaam was tot aan het einde van de oorlog. Niet alleen heeft hij deel genomen aan de grote slagen aan de Modderrivier als artillerie officier onder generaal P. A. Cronje, alwaar hij zich zeer onderscheidde en eventueel zwaar gewond werd, maar ook in verband met de operaties van generaal J. H. de la Rey in de westelike Transvaal, alwaar hij een prominent deel nam in de grootste slagen, zoals die te Nooitgedacht, Vlakfontein, enz. In de Kaap Kolonie ook had de grote vooruitgang onzer zaak in de laatste tijd voor de vrede zeer veel aan hem te danken en was hij algemeen bekend als een der dapperste en bekwaamste officieren, en was hij wegens zijn militaire en persoonlike hoedanigheden alom door zijn officieren en manschappen bemind. Had de oorlog Ianger geduurd, dan zou hij zonder twijfel nog hoger positie gekregen hebben, daar hij er alle gegronde aanspraak op had.

J. C. Smuts,

Asst. Komdt. Generaal; gewezen opperbevelhebber der burgermacht in de Kaap Kolonie.”

Jan Smuts van November 1902 het Jan Smuts van Mei 1902 tot Ieuenaar gemaak; ds. Kriel, Manie Maritz, soos al die ander offisiere van genl. Smuts stem saam met Jan Smuts van Novem­ber 1902 en bevestig dat die beslissings van die konferensie van Vereeniging geneem is op misleidende voorstellinge.

Wat sou daar op Vereeniging gebeur het as Manie Maritz of Edwin Conroy, of Japie Neser, of Stoffel Schoeman, of Albert Stadler, of "ou Koper” of een van die ander helde daar uit die Kaapkolonie die verklaring van genls. Botha en Smuts voor die verteenwoordigers van die Boerekommando’s moes aangehoor het? Of as genl. Wynand Malan, dié om sy eerlikheid hoog gerespekteerde Ieier, hier as afgevaardigde van die rebelkommando's  kon verskyn het?

HuIIe sou aan die afgevaardiges van die kommando's moes beduie het dat die rapporte van genls. Botha en Smuts ‘n totaal verkeerde indruk van die werklikheid gegee het; dat daar 'n toenemende aantal Kolonialers by genl. Smuts aangesluit het, sodat hulle tot omtrent 3,500 aangegroei het onder offisiere wat tot die beste kon gereken word. Moontlik een-sesde van die bittereinders aan die Boerekant was suidelik van Grootrivier, en die groot meerderkeid van hulle was Kaapse rebelle, dapper burgers wat nie alleen vir die vryheidsideaal geveg het nie, maar ook vir behoud van hulle Iewe, want gevangeneming sou vir hulle moontlik die dood voor 'n vuurpeloton beteken.

So was die toestand toe twee Britse offisiere onder ‘n wit vlag uit die beleerde Okiep gekom het met die rapport van Kitchener, wat genl. Smuts oproep ("summoned” was die woord) na Ver­eeniging, waar Ieiers van die Engelse en van die Boere mekaar sou ontmoet om vredesvoorwaardes te bespreek.

Okiep, die kopermyndorp in die noordwestelike Kolonie sou ook een van die dae val vir genl. Smuts. Kort gelede is Springbok, dorp en forte, deur hom verower. Net daarna die ander dorpie in die buurt van Okiep, Concordia, wat deur die persoonlike dapperheid en kragtige Ieiding van Manie Maritz beset kon word, in weerwil van die sterk forte wat die een na die ander afgeneem is. Die Engelse leërleiding was grootliks ontsteld. Die direkteur van die militêre inligtingsdiens rapporteer daaroor op 12 Mei 1902 aan die Onderminister van KoIonies in Londen: dat die oorgawe van Concordia beskou word as die skandelikste gebeurtenis ("the most disgraceful performance”) aan die Britse kant gedurende die oorlog. Genl. Smuts het in besit geraak van daardie rapport voor hy weg is Vereeniging toe.

Die geskiedenis van die Kaapse rebelle, die bitterheid en ellende wat hul moes ondergaan omdat hulle (in die woorde van president Steyn en genl. De Wet) "in die steek gelaat is,” is nog nooit voldoende te boek gestel nie. Daar Iê vir jou historiese braaklande maar dis nie in die koers van hierdie werk nie. By die bestudering daarvan word dit heeltemal duidelik waarom van die knapste, betroubaarste Boere offisiere twaalf jaar later dadelik gereed gestaan het om tot rebellie oor te gaan om die oorlog voort te sit. Manne soos Manie Maritz, Ben Coetzee, Japie Neser, Edwin Conroy, Stoffel Schoeman, Andries Kamfer ("ou Koper ”), Joubertjie, Piet de Villiers (Piet Mof ), Andries en Piet de Wet en veral Stadler met sy swaer Niklaas van Rensburg is maar enkele name van die baie helde wat met ongeduld die tyd afgewag het waarop hulle die vryheidstryd weer kon begin.