DIE WONDER VAN AFRIKAANS (2)
Lees reeks by Die Wonder van Afrikaans
PROF. DR. G. S. NIENABER
Ná die Vrede van Vereeniging het daar 'n toestand van volslae verwarring en van moedeloosheid onder die Afrikaners geheers. Die ondergang van die enigste twee nog oorblywende Republieke het die einde van die selfstandigheid van die Boerevolk beteken. Die selfbeskikkingsreg was daarmee heen en die eie lewensvorm is in sy ontwikkelingsgang grootliks versteur.
Tog was alles nie verlore nie. "Ten spyte van die vernedering het die heldhaftige weerstand van 'n klein volkie gedurende drie jaar ook 'n bron van besieling gebly; met sy krygsaksie het hy 'n peil gehandhaaf wat nie vernederend was nie."
Die oorwinnaars het in die Vredestraktaat bepalings neergelê wat aantoon dat hulle waardering vir die karaktereienskappe van die oorwonnene nie kon weerhou nie.
'n Onvoorsiene winspos was dat die oorlog die Boerevolk, ook buite die Republieke, een gemaak het soos nog nooit vantevore nie. Daar was 'n onsigbare unie voordat daar 'n staatkundige Unie tot stand gekom het.
Die voorwaardes vir 'n herrysenis was aanwesig. By die besef van noodlotsverbondenheid moet die feit gevoeg word dat na die oorlog die gesinslewe, die godsdiensvryheid, die regstelsel en die privaatbesit onaangetas gelaat is, en betreklik spoedig is ook politieke regte verleen.
Nogtans het die herrysenis nie so maklik tot stand gekom nie. Daar was groot armoede na die oorlogsweë en die algemene peil van verstandelike ontwikkeling het nog veel te wense oorgelaat. 'n Eenheidstaal het ook nog ontbreek. Nederlands het op die platteland prakties 'n vreemde taal geword : dit kon nie met vertroue en met vaardigheid gehanteer word nie. Baie het hulle daarom iewers met 'n soort van Engels behelp as met 'n soort van Nederlands. En Afrikaans is deur die gang van sekere sake in diskrediet gebring deur die optrede van die oorblywende Patriot-groep.
Daardeur is die pleidooie vertroebel van diegene wat die volk uit 'n toestand van doofstomheid wou verlos deur hulle te oortuig dat hulle wel 'n taal het. Hulle moes geleer word dat indien Hoog-Hollands te hoog en Plat-Hollands te plat was, Afrikaans vir veredeling en verryking vatbaar was en so doelmatig gemaak kon word vir alle behoeftes.
Soos so dikwels gebeur het, was daar weer leiers wat die taak aangedurf het wat op hulle gewag het, naamlik om die volk die weg tot selfkennis en tot selfrespek aan te toon. Die belangrikste teken van 'n volk se eie-aard is immers sy taal. Een van die eerste take was dus om aan die verwarring op hierdie gebied 'n einde te maak.
Dit kom hierop neer om aan Afrikaans die plek te besorg wat hom toekom as erkende medium van toegang vir Afrikaners, en wel in die openbaar soos reeds in die privaat, en in geskrifte soos reeds in die mondelinge verkeer. Daarmee word Jn stryd teen Jn ou tradisie ontketen — die Nederlandse tradisie. Wat in die stryd oorheers het, was egter nie die negatiewe aspek nie, nie die stryd teen Nederlands nie, maar wel die positiewe aspek, die stryd vir Afrikaans. Nie die haat teen die vreemde het die botoon gevoer nie, maar die liefde vir die eie. Dit was die doelgerigtheid.
Die verhaal van hoe die sege uiteindelik behaal is, kan net in hooftrekke aangedui word. Dit begin direk na die oorlog, maar aanvanklik nie gekoördineer of met veel steun van buite nie. Vereers is dit beperk tot 'n paar heroute in die hoofstede van die vier provinsies. Hierdie stryd-makkers het veral voortgekom uit die kringe van joernaliste, predikante, opvoeders en jong geleerdes wat in die buiteland afgestudeer het. Hulle was mense wat met kennis van sake kon praat en wie se opvattings gesag gehad het. In elke provinsie het hulle hulle geskaar rondom 'n bevriende tydskrif of koerant waarin hulle pleidooie verskyn het.
Dit vorm die eerste fase in die stryd.
Die eerste skote het geklap toe adv. J. H. H. de Waal die redaksie van De Goede Hoop op hom geneem het. Hierdie maandblad het in die moederstad verskyn (sedert Julie 1903) en van die vroegste nommer daarvan is stukke in en oor Afrikaans daarin te lees gewees, bv. taalnuus, gedagtes oor 'n Afrikaanse spelling, gedigte, toneelstukke, verhale en romans, daaronder sedert 1904 Johannes van Wyk uit die pen van die redakteur. Die duidelikste beeld van wat in die gemoed van die mense omgegaan het, kry ons in die korrespondensiekolomme van Ons Land (redakteur adv. F. S. Malan), veral in die jare 1905-07. Die medestanders het beweer dat daar geen toekoms vir die Afrikaners is met Nederlands wat 'n vreemde taal geword het nie, die teenstanders dat daar geen toekoms is met Afrikaans wat sonder 'n letterkunde, sonder status, selfs sonder 'n vaste spelling is nie.
Dieselfde patroon vind ons in die ander provinsies, veral in Natal, omdat die redakteur daar die minste steun ontvang het. Hy was J. S. M. Rabie wat in De Afrikaner Pietermaritzburg) met hoofartikels, wedstryde en die oordruk van Postma se pleidooi die goeie reg van die spreektaal wou bevorder. In die Vrystaat was die drif sterker. In De Vriend des Volks Bloemfontein) het Joh. Visscher, soms alias Ulikoor, van 1904 a£ oorspronklike en propagan-distiese bydraes gelewer. Hy het die geluk gehad om ds. Willem Postma aan sy sy te hê. In 1905 verskyn Postma se pleidooi vir die aanvaarding van Afrikaans en van toe af skryf Visscher nie net hoofartikels in Afrikaans nie, maar stel ook 'n Afrikaanse Bladzij in. 'n Gewilde rubriek hierin was die "Oogdruppels" wat die oogdokter (dr. O'kulis) aangemaak het om die ou blindes en halfblindes weer te laat sien hoe dit met die politiek, die opvoeding en die taalstryd gesteld is. Die dokter was ds. Willem Postma. In die Transvaalse hoofstad het Land en Volk (E. N. Marais) en bowenal De Volkstem (G. S. Preller) die taalsaak gedien.
In hierdie oortuigingstydperk staan die jaar 1905 uit omdat twee belangrike manifeste toe verskyn het, die van ds. Postma waarvan melding gemaak is, en die van Preller in De Volhstem, getitel Laat Jt ons toch ernsig wezen! Die uitroepteken is belangrik : dit maak van die opskrif 'n strydkreet, 'n wekroep. Preller, toe byna dertig jaar, het hierdie pleidooi met die gloed van 'n hervormer geskryf. Sy betoog vat hy saam in drie stellinge :
(1) De taal die in een land leeft, die in het volk wortelt, heeft in dat land en onder dat volk de meeste kans op voortbestaan, en laat zich niet nitroeien dan met de uitroeiing van het volk waarin ze leeft;
(2) ... Onze schrijftaal verschilt zover van onze spreektaal, dat de gros der Afrikaners het geschrevene slechts met moeite verstaan en het zelf nagenoeg nooit schrijven;
(3) Daarom heeft Afrikaans in 2uid-Afrika de grootste en beste kans op voortbestaan. Daarom behoort zich onze schrijftaal te regelen naar onze spreektaal.
In hierdie "regeling" tree hy besadig op. Hy openbaar hom nie as 'n vyand van Nederlands nie en is geen beeldestormer nie. Nederlands het nog sy plek, en ons spelling moet by die Nederlandse tradisie aansluit. Daarmee poneer hy sy beroemde leuse : "Afrikaans schrijven en spreken, Hollands leren, albei lezen." Ten slotte hou hy die moontlikheid voor om 'n Taalgenootskap te stig. Daarmee begin die tweede fase: die enkelinge wat ten gunste van Afrikaans getuig, moet hulle verenig in organisasies om as drukgroepe doelmatiger op te tree. In die tweede fase neem Transvaal die voortou.
Na heelwat voorbereidingswerk kom 'n dertig-tal belangstellendes in Pretoria byeen, stig die Afrikaanse Taalgenootskap (ATG) op 13 Desember 1905, kies 'n sterk bestuur met dr. N. M. Hoogenhout as voorsitter, en keur die konsepkonstitusie na bespreking goed. Die doel word aangegee soos volg : "(a) Afrikaners te o'ertuig dat Afrikaans onse taal is, en dat die deur Afrikaners als hul spreek- en skrijftaal behoort gebruik te worde; ontwikkeling van die Afrikaanse Taal in suiwere vorm; (c) aankweking en ontwikkelingspan 'n suiwer Afrikaanse nasionaliteitsgevoel."
Die ATG, met verteenwoordigers van Bloemfontein en Potchefstroom in die bestuur, was baie bedrywig. Prysvrae is uitgeskryf, toneelstukke is vertaal of verwerk en opgevoer, daaronder die geslaagde Charley's Aunt (Piet se tante, deur Preller), Harm Oost het selfs ''n oorspronklike drama vir die Afrikaans-Hollandse Toneelvereniging gelewer (Ou Daniël), die uitgee van Afrikaanse boeke en die verspreiding daarvan is mee gehelp, soos in die geval van Preller se Piet Retief, Afrikaanse musiek en sang is aangemoedig,
Die belangrikste enkele taak was die daarstelling van 'n Afrikaanse tydskrif, Die Brandwag, weekliks van Uniedag 1910 tot 1915, en maandeliks tot aan sy ondergang in 1922. Nie alleen is voortdurend aan die taalstryders die koers daarin aangetoon nie, maar dit het ‘n oefenskool vir skrywers geword, was die beginpunt van 'n eie Afrikaanse jeugliteratunr en het as prikkel vir 'n verhoogde geesteslewe van die gesin gedien.
Byna 'n jaar later as die ATG word in Kaapstad gestig die ATV (Afrikaanse Taalvereniging). Met kultuurleiers soos proff. Viljoen, De Vos, Marais e.a. as teenstanders, met die Taalbond-organisasie as vyandiggesinde liggaam, was dit gelukkig dat die ATV onder sy geledere manne gehad het soos drr. D. F. Malherbe, D. F. Malan, adv. J. H. H. de Waal e.a. geleerdes. Deur die stigting van baie takke wat as uitstralingsgebiede gedien het, deur voorligting in die pers en op die verhoog, deur kongresse te hou, die verspreiding van boek en sang te help en deur aan te dring op erkenning van Hollands in die openbaar, het hulle die weg vir die latere aksie voorberei. So het De Waal dit reggekry dat Afrikaans toelaatbaar geword het in die Kaapse geregshowe, en dit in1907.
In die Vrystaat is effens anders te werk gegaan. Vroeg in 1907 is onder leiding van ds. Willem Postma die debatsvereniginge saamgesnoer in 'n Bond; 'n eie tydskrif is in die lewe geroep (Jong Zuid-Afrika) en Afrikaans en Nederlands is naas mekaar erken. Die eintlike Vrystaatse aksie is egter gevoer deur Onze Taal, in 1908 gestig. Dit het die langste van al die vereniginge tot hiertoe genoem stand gehou. Maar sy invloed was nie net langdurend nie, dit was ook diep, veral later op studente en skoliere wat sy maand-vergaderinge bygewoon het. A. Francken het 'n oorspronklike toneelwerk vir opvoering geskryf, D. G. Conradie het stukke verwerk, kunswedstryde is georganiseer e.d.m.; sy besondere betekenis vir ons is die bewerkstelliging van die uniale samekoms van taalmanne waarop die Suid-Afrikaanse Akademie vir Taal, Lettere en Kuns in 1909 gestig is.
Die politieke en taalaksies het dikwels parallel verloop, so ook hier. Daar word staatkundig aan 'n vereniging van provinsies gedink, en dit gee aanleiding om ook op taalgebied tmiaal te dink. Na 'n voorbereidende vergadering van taalmanne van die Nederlandse en Afrikaanse bekentenisse in Kaapstad word op 'n vergadering in Bloemfontein in Julie 1909 besluit om 'n liggaam in die lewe te roep wat gesaghebbend leiding kan gee aan die taalstrewe van die volk, of, soos dit in die Statuut staan, met die doel soos volg : "De handhaving en bevordering van de Hollandse Taal en Letteren en van die Zuid-Afrikaanse Geschiedenis, Oudheidkunde en Ktmst. Onder 't woord "Hollands" wordt verstaan: de beide taalvormen gebruikelik in Zuid-Afrika."
Sy eerste betekenis is dat dit die stryd in eie kring beëindig. Die eerste dertig uit 'n voltal van vyftig lede word aangewys, maar nie voor 1914 nie sal daar 'n vaste koers ingeslaan word.
Die beslissendste faktor tot hiertoe hang saam met die politiek. In die Grondwet van die Unie is 'n verskanste artikel opgeneem (art. 137) wat Hollands gelyke regte met Engels gee. In die staatsdiens beteken dit nie tweetaligheid soos bv. in België nie, maar dubbeltaligheid. In die opsig is ons reëling uniek in die wêreld. Vir die Afrikaner is art. 137 'n pleganker. Hy kan hom by agterstelling van sy taal beroep op die grondwet, en hy kan voel dat die toekoms van sy Afrikanerskap soos uitgedruk in 'n eie taalvorm 'n stewige grondslag besit. Dit gee aan die taalstryd ook 'n nuwe karakter : hy moet sy regte deur aanvaarding daarvan waarde laat kry.
Dit is die besef wat onder meer by die studente posvat. In April 191X konfereer die studente in Stellenbosch en stig 'n Studente-Werdakomitee wat per geleentheid betogings reël en heldedag vier en 'n militante blaadjie (Ons Moedertaal) op die been bring. Dieselfde jaar verenig die Afrikaanse studente van die noordelike inrigtings hulle in 'n Afrikaanse Studentetaalbeweging. Dit is inderdaad opmerklik hoeveel van hierdie jong wagte later die voortou gaan neem, soos N. J. van der Merwe en B. B. Keet bv. met die Bybelvertaling.
Eers in 1914 sal die Afrikaanse taalsaak regtig bo die knop uitkom en dan in intensiteit toeneem sodat dit die hele gebied vul. Binne vyf jaar sal dit toegang verkry tot die provinsiale raad, die volksraad, die skool, die kerk, die universiteit, die pers, die huisgesin. Die vyf bedrywigste jare breek met 1914 aan.
Eerste aan die beurt kom in hierdie derde fase die skool. Dit bly tog onhoudbaar dat baie Afrikaans aanvaar maar dat dit nie onderrig word nie. In April 1914 bolwerk C. J. Langenhoven dit dat die Provinsiale Raad van Kaapland Afrikaans toelaat tot st. IV in die skole waar Nederlands die voertaal is. Twee maande later stel ook die Vrystaat en Transvaal hulle laerskole tot st. IV vir Afrikaans as voertaal oop.
Hierdie besluite veroorsaak 'n kettingreaksie. Daar was geen eenheidspelling vir Afrikaans en geen skoolboeke vir die leerlinge nie, en bowendien kon kinders nie tot st. IV in Afrikaans onderrig ontvang en goedskiks vir st. V weer oorgaan na Nederlands nie. Die een stap lei noodwendig tot die volgende. Op sommige van die punte wys Langenhoven in sy beroemde lesing voor die Akademie in 1914. Daar word gevolglik besluit om die spelling te reel en in 1915 verskyn die eerste Spelreëls. Ook word toegesien dat daar in samewerking met vakmanne 'n begin gemaak word met die skryf van die nodige skoolboeke. Die Vrystaat bepaal in 1916 dat Afrikaans ook leervak word, Transvaal doen dit in 1917, Kaapland in 1918. Op aandrang van die Afrikaanse Studente-bond, gestig in 1916, wat die Minister met petisies genader het, word Afrikaans ook as universitêre leervak toegelaat. D. F. Malherbe word in 1918 tot professor in Afrikaans in Bloemfontein benoem, J. J. Smith word hoogleraar daarin in Stellenbosch die volgende jaar, en daarop volg ander benoemings.
Hierdie uiteensetting is natuurlik 'n oorvereenvoudiging van die verloop. Dit kon nie voldoende rekening met vooroordele en praktiese besware nie, bv. van die kant van onderwysers. Van belang is ewenwel die feit dat die belangrikste vesting vir propagering van die volkstaal ook as skryftaal en beskaafde taal ingeneem is of andersins oopgestel is.
Die Kerk, altyd behoudgesind wat nuwighede betref, het in 'n verbasend kort tydjie onder die aanslae van veral jonger predikante daartoe oorgegaan om Afrikaans binne te haal. Die Gereformeerde Kerk in Transvaal besluit reeds in 1914 in beginsel dat die Bybel en die Belydenisskrifte vertaal moet word en dat in Afrikaans gepreek kan word. Veral in en kort na 1916 sal die verskillende kerke hulle uitspreek. Hoewel soms baie versigtig gestel, was die besluite altoos gunstig vir Afrikaans en teen 1919 het alle Hollandse kerke per sinodale besluite die gemeentes vrygelaat om Afrikaans as kanseltaal in te voer, 'n reg waarvan vryelik gebruik gemaak is. Dit is 'n goeie refleks van die aangewakkerde nasionale gevoelens as gevolg van die Eerste Wêreldoorlog en die nasleep van die gewapende verset.
Die eredienste het voorlopig 'n tweeslagtige karakter gehad deurdat die Bybel en Gesangboeke nog in Nederlands was, maar ook dit geniet aandag. In 1916 het die Vrystaatse Sinode van die Nederduits-Gereformeerde Kerk as gevolg van 'n besluit die samewerking van die ander kerke verkry om die taak aan te pak en 'n vertaalkommissie is benoem. Die Statebybel is as volksbesit beskou en dit moes in Afrikaans oorgebring word deur diensdoende leraars. In 1922 verskyn die proefvertaling van die Evangelies en die Psalms, maar die ontvangs was ongunstig, soos in 'n ander hoofstuk nader toegelig word. 'n Nuwe begin is gemaak deur persone af te sonder om hulle voltyds aan die vertaalopdrag te wy, nou uit die oorspronklike Hebreeus en Grieks. Die proefvertaling van die Vier Evangelies en die Psalms, in 1929 uitgegee, is met voldoening verwelkom en in 1933 is die hele Bybel in Afrikaans aan die feesvierende volk oorhandig. Die finale Psalmberyming denr Totius verskyn in 1937, die volledige Gesangboek in 1944.
Dit is duidelik dat die Afrikaanse beweging 'n volksbeweging geword het. Erken in kerk, skool en universiteit, gerugsteun deur 'n bevriende en magtigwordende pers, versterk deur 'n snel ontluikende letterkunde, aanvaar deur die algemene publiek, kon die offisiële instansies nie langer agterbly nie. Eers die provinsiale en toe die uniale regerings verleen erkenning. In 1918 is in die Volksraad besluit dat die term "Hollands" in artikel 137 Afrikaans insluit "behalve in gevallen van Wetsontwerpen en Wetten van het Parlement en van officiele dokumenten van beiden Huizen". Aan hierdie ongerymdheid word in 1925 'n einde gemaak toe op aanbeveling van twee gekose komitees van lede uit albei Huise besluit is dat Afrikaans vir alle doeleindes van die parlement Nederlands moet vervang. Daarmee is Afrikaans mondig verklaar. Die eertyds miskende "kombuis-taal" is met volle gesag beklee as een van die amptelike tale van die Unie van Suid-Afrika. Soos Langenhoven gesê het, dit klink soos 'n wonder in ons ore.
In verskillende hoofstukke in hierdie skrywe sal verduidelik word hoe die verryking en veredeling van hierdie taal plaasgevind het en watter rol daarin gespeel is deur die Suid-Afrikaanse Akademie, die Federasie van Kultuurvereniginge, die radio, die letterkunde en ander werksame kragte. Want na die erkenning kom die toeëiening en die aanvaarding. Vandag is die plek van Afrikaans nagenoeg onaantasbaar omdat hy onontbeerlik geword het. Hy het aan sy kant sy bruikbaarheid en die sentiment. Hy leef dus ook in die hart van die Afrikaner vir wie hy dien en wat hom dien. Daarom dat hy voortgaan om 'n staanplekkie op te eis in die handel, die sport, die vermaaklikheid, die mynwese, die tegniek en die wetenskap.