WEGKRUIPERTJIE OP DIE HOËVELD

(Lees reeks by Met Ryperd en Mauser)

Ons getal burgers onder komdt Van Tonder het aansienlik vermeerder deur die toevoeging van ‘n klompie burgers wat muile ontvang het en ook deur vk Breedt se manne wat by ons aangesluit het.

Hierna het ons kommando’s onder genls De la Rey, Kemp, Celliers en Liebenberg na die Hoëveld beweeg. Die Engelse het die gewoonte gehad om vanaf Oktober tot Mei na die Hoëveld te versit weens die perdesiektegevaar in die boswêreld gedurende hierdie tyd. Alhoewel ons perde beter teen die siekte as dié van die vyand bestand was het ons dit gerade geag om saam met hulle daar te gaan rondboer en om so’n bietjie wegkruipertjie met hulle te speel.

Die Engelse het op Klerksdorp groot magte saamgetrek met die bedoeling om hul laaste blokhuislyn vanaf Klerksdorp oor Lichtenburg en Mafeking te voltooi, om sodoende ons verbinding met die Vrystaat af te sny.  Dit was dus noodsaaklik dat ons ook Hoëveld toe versit sodat ons die vyandelike magte aldaar so lastig kon val dat hulle in die uitvoering van hul planne gestrem word.

Ek en ‘n paar van my maters wat goeie perde besit het, is deur komdt Van Tonder  aangestel as sy adjudante.

  Ons het rus-rus die Hoëveld ingetrek totdat ons tussen Klerksdorp en Wolmaransstad was.  Ons het gereed gemaak om ‘n rukkie daar aan die grootpad te vertoef en die kat uit die boom te kyk.

Die Engelse was van ons teenwoordigheid bewus.  Dit het ons onrustig gestem, want die vyand het gedurig probeer om onder aanvoering van verraaiers en hensoppers verrassende nagtelike aanvalle op ons kommando’s te doen, soos met kmdt Alberts gebeur het.

Ons het te Sendelingfontein, aan weerskante van die grootpad in verspreide geledere ‘n paar dae lank stil gerus.  Ons perde en veral die muile het dit baie nodig gehad.

Onderwyl ons hier vertoef het, het pres Steyn, genl De Wet en ds Kestell ons ‘n besoek gebring. Weinig van die burgers het daarvan geweet want die moontlikheid dat hulle teenwoordigheid hier, aan die vyand bekend kon word, was groot.  Die Engelse het dikwels groot somme geld beloof aan die verraaier wat dit bewerkstellig dat daar Boeregeneraals of leiers in hul hande val.

Ds Strassheim, ‘n Vrystaatse predikant wat saam met die burgers geveg het, het op Sondag toe ons daar saam was, aan ons groot gemeente ‘n bemoedigende preek gelewer.  Ons het steeds getrag om die Sabbat te eerbiedig en stil deur te bring, maar die vyand het dikwels sy kans waargeneem om ons rus op Sondae te versteur.

Ons het nooit snags nagelaat om op strategiese punte wakker brandwagte te plaas nie en kon dus taamlik gerus slaap met jou kop teen die saal wat as kopkussing moes dien. So lê ons die laaste nag te Sendelingsfontein aan weerskante van die pad nog houtgerus en slaap toe iemand omstreeks tweeuur in die nag komdt Van Tonder wakker maak en meedeel dat die Engelse tussen ons was!  ’n Groot vyandelike mag was werklik besig om tussen ons deur met die grootpad langs te trek.  Waarom ons dit nie eerder agtergekom het nie bly vir my ‘n raaisel. Hulle het egter sonder veel geraas getrek want die pad was los en sanderig.

Later sou ons vasstel dat die brandwagte wat die pad moes dophou, die ruiters wel deeglik gesien nader het, maar glo bang was om ‘n vals alarm te gee omdat hulle dan nie seker was of dit werklik Engelse was nie. Hulle het ‘n entjie van die pad af gewag tot die vyand verby is en toe agterna gekom en darem die heel agterste ou Tommie gevang. Maar toe was dit reeds heeltemal te laat om ons te waarsku omdat die meeste Engelse al amper tussen ons deur was.

Ek en ‘n paar van my maters het sommer gou ons perde wat gespan was in die hande gehad, maar ons moes eers versuim tot almal gereed was. Ons hoor kort-kort vorentoe sarsies val. Ons kommando’s is deur die vyand in twee gesny. Van Tonder trek links deur die veld in dieselfde rigting as wat die Engelse gaan.  Die maan is lig.

Aan ons regterkant lê ‘n streep rantjies.  Kort-kort sien ons ‘n klomp perderuiters van die een rant na die ander jaag, want die vyand verkeer onder die indruk dat die Boere in die rantjies moes wees.

‘n Paar keer gebeur dit met ons dat jy jou maat langs jou goed bekyk en dan tot jou ontsteltenis gewaar dat dit ‘n Kakie is.  Dan swenk jy maar stil eenkant toe en koers weer na ‘n ander groep.  So het ons darem naderhand weer klompies-klompies by mekaar uitgekom.

Toe dit die môre vroeg duskant Wolmaransstad begin lig word, swaai ons regs oor die pad om weer by genl Kemp uit te kom want ons wis dat hulle aan die regterkant van die pad moes wees.  ‘n Entjie verder sien ons links van ons teen ‘n bult ‘n aantal ruiters in groepe saamgetrek wat teen die opkomende son soos groot rooi krale teen die bult vertoon. Dit was die vyand wat ons inwag.

Hulle sien ons verbytrek en kon nie dadelik uitmaak of ons Boere of Engelse was nie.  Daarop stuur hulle ‘n spioen om te kom verken.  Ons stuur ‘n burger om hom tegemoet te ry en hy bring die Kakie saam met hom terug. Hulle stuur egter ‘n tweede een wat ons ook in die hande kry, terwyl ons intussen veld wen.

Toe die vyand sien dat hul tweede man ook nie terugkom nie, trek hulle hul rooi krale uitmekaar.  Hulle sit ons agterna maar ons was toe darem al ongeveer vyf  kilometer voor. Toe moes ons laat draf dat dit gons!  Die ellendige muile waarmee ‘n groot aantal van die burgers moes aansukkel, kon eenvoudig nie vinniger as op ‘n goeie draf voortvlug nie.

My poon Vêrplie, het die snuf in die neus gekry dat daar iets buitengewoons aan die gang was en ek moes hom net vashou om nie gou-gou onder die muile uit te gly nie.  Vir my eie veiligheid was ek dus nie ongerus nie, maar ek het gevaar vir die muilruiters gesien.  Dog die Kakies kon nie of wou nie probeer om ons in te haal nie en later in die dag het ons al drawwende van hulle ontslae geraak.  Hulle het op ‘n bult halt geroep en ons het op die volgende bult tot stilstand gekom.  Ons kon hulle nog daarvandaan sien, maar het toe daar afgesaal.

Hier het ‘n eienaardige voorval plaasgevind wat ons lelik die skrik op die lyf gejaag het. Bokant ons koppe het ‘n groot los wolk gehang, maar die son was baie warm en die drukkende atmosfeer het ons vermoeienis nie verminder nie. Elkeen was juis besig om lui ‘n ietsie te eet toe daar meteens vanuit die wolk ‘n harde dreuning gehoor word en ‘n oorverdowende slag ‘n entjie van ons af teen die grond neerslaan, vergesel van ‘n digte stofdamp en enkele reusagtige haelstene.

Die klomp gekniehalterde perde skrik en sit in die rigting van die vyand op loop.  Benoud saai ons agter hulle aan, maar gelukkig het die wolk en hael vinnig verder getrek sodat die perde spoedig weer tot bedaring gekom het en ons hulle kon vang. Die vyand het gelukkig niks van ons verleentheid opgemerk nie.

Dieselfde aand kom Lewies Taljaard by ons aan met die tyding dat die Engelse ons kar met al ons kos daarop gedurende die vlug gebuit het. Hyself moes laat spaander om vry te kom.  Die volgende dag was ons egter verbaas om ‘n ander burger daar aangery te sien kom met dieselfde kar wat hy êrens met muile en al sien staan het en dit toe saamgebring het.  Dit blyk toe dat Lewies tydens die vlugtery voor ‘n draadheining bly steek het en nie kans gesien het om die drade gou los te kry nie.  Hy het toe maar haastig voet in die wind geslaan.

Watter teenstellings in die gedrag van mense het ons nie gedurende die Oorlog ervaar nie:  Die een kom na die Engelse toe met al wat hy besit; die ander laat alles wat hy by hom het in die steek om van hulle af weg te kom!  Waarom die vyand die kar nie weggevoer het nie, kon ons nie verklaar nie.

‘n Paar dae later kom ons vroeg die môre, net toe dit begin lig word, op Brakspruit aan en saal daar af.  Ek en ‘n maat van my ry na ‘n mielieland om groenmielies te pluk terwyl die ander kêrels besig was om pap te maak en vleis te braai. Onderwyl ons nog daarmee besig was, sien ons hoe die Marico-koskarre uit die bosbult wat bokant ons lê, by ons verbyjaag.  Ons bespeur onraad want kort op hul hakke hoor ons die leemetfords praat. Dit was die voorhoede van ‘n groot vyandelike mag wat besig was om generaal Liebenberg te agtervolg wat nou so onverwags op ons afkom.

My maat en ek bereik ons manne net toe hulle in die saal spring. Genl Kemp skree:  “Maak oop en ry uitmekaar!” waarna ons vinnig uitmekaar spat om nie in ‘n bondel vir die vyand tot skyf te wees nie.

Jan Botha, wie se waaghalsigheid ek reeds al beskryf het, was net besig om vir ons klompie ons groot kampsketel vol pap te maak toe die vyand ons verras.  Hy spring op sy perd met die pot pap in die hand en jaag voort.  Die honger het ons reeds kwaai geknyp en af en toe ry een van ons hom by en skep ‘n groot handvol om dadelik weer al etende weg te swenk!

Genl Kemp sien ons speletjie raak en skree weer:”Uitmekaar kêrels!” want die vyand was besig om ons van agteraf lood op te lê. Vir ons groepie het hierdie versterking egter baie beteken want ons het die res van die dag nie weer kans gekry om iets te eet nie..

Ons jaag in verspreide orde regs van die pad ‘n klompie doringbome binne en begin die voorhoede van die vyand terug te peper. Ons gewaar egter aan ons regterkant ‘n sterk kommando wat probeer om agter ons verby te steek. Ons verkeer onder die indruk dat dit Engelse was en val terug, waarop die Kakies in die bosbult weer nuwe moed skep en begin om ons onder die bomme te steek. Die burgers jaag haastig voort tot op ‘n bult.  Kmdt Van Tonder ry egter op ‘n stap, vergesel van sy personeel.

Piet Trichardt, bygenaamd Vaal Piet, wat daarin geslaag het om sy muil vir ‘n perd te verruil het by ons adjudante aangesluit en maak nou die eerste keer werklik kennis met die Engelse bomme.  Ons ry een-een, los van mekaar af om te verhoed dat ‘n bom twee man tegelyk tref.  Piet ry naaste aan my. Daar bars ‘n bom vlak voor ons.  Hy draai na my toe en trek sy perd langs myne en sê:  “Hansie ou broer, jy moet tog dat ons na mekaar kyk.”

Ek sê:  “Ja man, maar ry verder van my af!”

Na ‘n rukkie kom hy maar weer nader en herhaal sy uitsonderlike versoek.  Hy het niks van hierdie vlugmetode gehou nie en jaag toe maar vinnig agter die ander burgers aan wat al ver voor ons was.

Ek gewaar ‘n hele entjie van ons af ‘n ruiterlose perd en ry daarheen om te sien wat gaande was.  Die teuels hang op die grond en ek herken die perd as Koos Opperman s’n, een van ons beste kêrels.  Ek trek die dier langs myne en begin weer ry om my maats in te haal.  Die perd makeer niks nie en ek het gewonder wat dan van Koos geword het.  Hy was toe alreeds al by die ander burgers, kaalkop en met ‘n rooi streep deur die hare, waar ‘n vyandelike koeël hom naelskraap aan die kop geraps het. Hy moet toe seker van sy perd afgetuimel het en toe hy weer effens regkom, maar so vinnig as wat sy bene hom kon dra, op loop gesit het, onbewus van die feit dat sy ryperd nog steeds naby hom rustig staan en wei.

Op die bult waar ons die ander burgers aantref, kom genl De la Rey by ons aangery. Die kommando wat ons vir Engelse aangesien het, was dié van genl Liebenberg wat aanvanklik deur die vyand agtervolg is.

Jan Botha het nog steeds, ten spyte van die jaery en vegtery, ons kampketel met pap by hom gehad.  Sy vader was ‘n jagter en Jan het saam met hom in die veld geleer hoe om gou ‘n smaaklike ete te berei.  Daarom het hy gewoonlik vir ons as kok diens gedoen.  Ons het eenmaal ‘n baie vet skaap geslag en nadat elkeen van ons hom behoorlik teë geëet het aan die vetterige vleis, sit Jan nog groot hoeveelhede vetkaiings en verswelg onderwyl hy lepelsvol uitgebraaide olie uit die pot skep en dit saam verslind, want die kaiings was dan na sy smaak heeltemal te droog!

Jy kon hom sy groot eetlus ook nie kwalik neem nie want dit het nie al dae gebeur dat ons op kommando soveel kon eet as wat ons wou nie en ons moes soms maar die lyfgordel baie stywer trek.

Dit was nou alreeds die einde van Maart 1902.