Humor in die Anglo-Boereoorlog 1899-1902

Samesteller: Elria Wessels

Lees reeks by Ware kwinkslae

Danie Stegman, Nooit gevang nie, pp. 29-30:

Waar hulle kon, het die kommando's ons op die plaas gehelp. Dit was al so te sê pikdonker toe 'n kommando een aand papnat gereën daar aangekom het. Vanweë die geweldige storm wat die middag losgebars het, kon ons nie melk nie. 'n Paar van die burgers het dadelik aangebied om te gaan melk. Nie een van hulle het enige besware gemaak nie, al was almal doodmoeg. Ongeveer 'n halfuur later het hulle teruggekom met die melk. Almal het egter geskater van die lag.

"Wat was die grap?" wou een van die mans weet wat intussen by die huis gebly en hout gekap het.

"Oom," het een van die melkers begin vertel, maar hy het so begin lag dat dit moeilik gegaan het om te praat, "ons het ons boeglam geskukkel om een van die koeie gemelk te kry. Ons het naderhand die hele kraal op horings gehad met die vervlakste koei." Toe het die lagbuie hom so oorval dat hy nie verder kon praat nie.

"Nou toe nou," het die oom tussenbeide gekom, "is dit nou iets om jou 'n boggeltjie oor te lag? Ek het in my lewe al baie gesukkel om 'n koei gespan en gemelk te kry — en ek kan jou die versekering gee dat ek nie juis daaroor gelag het nie. Vra maar die koei wat gebeur het as jy haar ooit eendag sien."

"Ja, Oom," het die verteller 'n verdere poging aangewend om te praat, "ek het ook al vantevore gesukkel.. . maar vanaand se koei was heeltemal anders ..."

"Jy bedoel natuurlik dat die koei nie meer sulke onhandige mans gewoond is nie," het die oom gespot.

"Wie weet, Oom. In elk geval, ons was naderhand verplig om almal hand by te sit. Ons was almal wel nat van die reën, maar ons was ook papnat van die sweet toe ons die onskuldige bees op langelaas met geweld aan 'n paal vasgemaak, teen die muur vasgedruk en gespan het. Ek het die emmer gevat, maar toe ek naby kom, het daar 'n verdere gespook gevolg. Mens sou waarlik sê dat dit winter is, so het die dier gebewe van die vrees. Eindelik het ek reg gesit, met die dopemmer styf tussen my bene vasgeklem, want ek het 'n skop verwag. Helaas, eers toe ek na die spene voel, het ek tot die ontnugtering gekom dat ons al die tyd met 'n os te doen het!"

André Malan, Pretoria:

Toe Hennie van Rensburg sy oupa Lombaard gaan groet voor hy op kommando gegaan het, het die ou man ewe kortaf gevra: "En toe, het jy al jou ouers gegroet?"

"Nee, Oupa," het Hennie geantwoord, "hulle was nie met my vertrek tuis nie."

"Maak nie saak nie," brom die ou kêrel. "As hulle te sleg is om vir land en volk te gaan veg, gaan jy en doen jou plig." Dan voeg hy daaraan toe: "Maar pasop, man, dat as jy val, ek nie moet hoor dat jy die skoot van agter gekry het nie."'

R.W. SchiJkkerling, Hoe ry die Boere, p. 100:

'n Boer van die omgewing het ons besoek en probeer om appelkose teen 'n uitspattige prys te verkoop, waaroor ons die swernoot in geraak het en besluit het om liewers te steel. Die man het net ons eetlus kom prikkel en ons het gehoop om na donker dit te versadig.

Gedurende die nag het 'n paar man afgesit boord toe om dit te stroop, maar hulle kon niks vind om hulle buit in te laai nie. Een ou het toe maar sy broek uitgetrek — wat baie lank nie seep en water gesien het nie — die pype by die enkels toegebind en dit volgemaak. Voordat die broek vol appelkose verwyder kon word, het die boer se honde blaffend op ons afgestorm sodat die vrugte in die slag gebly het, terwyl die diewe — een broekloos — haastig moes retireer en 'n agterhoedegeveg met die honde moes voer.

Die volgende dag het die boer met die broek opgedaag om die baas te soek. Dit verg geen Sherlock Holmes om 'n man op te spoor wat slegs een broek besit en geen vriend het wat hom een kan leen nie. Om sake vir die vriend ongemakliker te maak waar hy onder 'n kombers probeer wegkruip het, moet 'n mens noem dat 'n broek nes 'n hoed, na baie jare se dra die stempel van sy baas oorneem!

Die volgende twee staaltjies van Jan Wessels, Bloemfontein:

Theo Rabie bied vir ons huisvesting aan in die eertydse hotel waarvoor hy die sleutels het. Die kamer ruik half muf en die matras is te sag, maar dit is tog vreemd hoe spoedig 'n man hom kan voordoen met die dinge wat met die beskawing gepaardgaan, en hoe 'n skaap 'n man kan voel as hy voor 'n spieël te staan kom. Een van die man­ne het skielik voor 'n lang spieël te lande gekom,  nader gestorm om sy tweelingbroer te omhels en in die proses twee vingers uit lit gestamp!

Twee broers sit ná die oorlog en gesels oor hulle wedervaringe. Die een vra na 'n lang stilte: "Ou broer, sê my het jy ooit 'n Engelsman in die oorlog doodgeskiet?"

Die ander broer antwoord — weer eens na 'n lang stilte: "Nee, man, ek het nie. Het jy?"

Na 'n rukkie antwoord die ander broer:

"Man, ek weet nou nie so mooi nie. Daar by Ladysmith het ek op 'n Engelsman geskiet. Hy het so in die lug gerys — ek weet nie so mooi of hy dood is en of hy weggehardloop het nie!"

Die Dagboek van Hugo H. van Niekerk, De Wet-annale 1, p. 65:

Twee manne lê gewond langs mekaar tydens 'n geveg by Ladysmith. Die een lê en kerm en kla. Die ander een lê sonder om 'n woord te sê na die klaagliedere van sy vriend en luister. Hy begin naderhand stadigaan moeg word vir die gekerm van sy vriend:

"Ek gaan dood, ek voel ek is besig om te sterf," kom dit met gereelde tussenposes.

Ten einde laaste kan hy dit nie meer verduur nie en sê hy vir sy kermende vriend: "Kyk hier, as jy nou vrek dan neuk ek jou!"

Verwerk uit Jan H. Meyer, Kommando-jare, pp. 301-304:

Vroeg daardie aand kom Piet Badenhorst by my aan. Ek kan som­mer gewaar dat hy weer iets besonders in die skild voer.

"Ou Sakkie, jong, dis weer Kersfees een van die dae."

"Ja, presies oor tien dae," help ek hom aan.

"Presies. En wat het ons... ek bedoel, wat het ons nou eintlik om die kele nat te maak?"

"Net die water hier in die rivier sover ek weet," antwoord ek.

"Presies," beaam Piet.

"Hoekom? Het jy dalk iets in gedagte?" vra ek.

"Ja, ek het 'n plan. Wat as ons vanaand na Amandelboom toe ry?"

"Amandelboom!" Ek kyk Piet verbaas aan. "Maar is jy gek, man! Dis oor die veertig myl ver!"

"Ek weet. Maar 'n bietjie rooiwyn vir onsself en 'n bietjie whis­key vir die generaal vir Kersfees. Daar is mos 'n hotel daar, hoor ek."

En so gebeur dit dat 'n vyftal van ons daardie aand stilletjies uit die kamp verdwyn en koers kry na die dorpie wat vandag bekend staan as Williston. Dit is ek, Piet Badenhorst, Sarel Yssel, Kerneels Wilkens en Sak Strydom. Ons plan is om die dorp te bestorm en tot oorgawe te dwing en onsself dan meester te maak van enigiets wat ons in die skoot val.

Behalwe vir 'n kort onderbreking van sowat 'n halfuur ry ons die hele nag. Net voor dagbreek is ons naby die dorp. Omtrent 'n halfmyl buitekant die dorp, agter 'n rantjie, klim ons van ons perde af om die diere eers 'n bietjie te laat rus. Hier beraadslaag ons oor hoe ons die "vesting" sal aanval. Terwyl ons so praat, gewaar ons 'n Kleurling. Ons keer hom sonder meer aan en verdwyn met hom agter 'n paar bosse. Na 'n bietjie oorreding beskik ons oor al die inligting wat ons verlang. Met 'n waarskuwing om hom onverwyld uit die voete te maak en weg te bly uit die dorp, laat ons die verskrikte man los en gaan voort met ons beplanning.

Amandelboom was 'n gehuggie met so vyftien, twintig huise. Dis te betwyfel of die inwoners meer as honderd getel het. Die hotel en die twee vernaamste winkels het die middelpunt van die dorp gevorm, met die klompie woonhuise rondom versprei. Die Cape Mounted Rifles, so was ons inligting, had hulle kwartiere in 'n geboutjie skaars vyftig tree van die hotel af.

Ons besluit om die dorpie van drie kante aan te val. Van drie kante — en daar is maar vyf van ons. Dit is egter noodsaaklik vir ons dat die inwoners dink ons is meer as wat ons is. Ons onmiddellike doelwit is die Cape Mounted Rifles. Met hulle uit die pad sal die res van ons taak 'n blote formaliteit wees.

Presies om kwart voor vyf storm ons in. Piet Badenhorst jaag van die noordekant af in, ek en Kerneels Wilkens van die westekant en Sarel Yssel en sy maat van die suidoostekant.

Ons tydsberekening is uitstekend. Byna soos een man spring ons voor die C.M.R.-kwartier af. Alles is doodstil. Geweer in die hand storm vier van ons die gebou binne terwyl een man buite wag hou. Omtrent al die "Mounteds" lê nog vas aan die slaap. Net twee of drie man is al op en besig om aan te trek. Die kaptein is een van hulle. Ons tref hom in sy mees kwesbare toestand aan: hy is besig om sy broek aan te trek.

Al gou sluit ons die hele garnisoen veilig op in die plaaslike tronk, nadat Piet Badenhorst en die oorblufte sipier eers 'n paar warm woorde gewissel het. Nou is ons in volkome beheer van die dorpie. Ons lê beslag op 'n aantal karre en perde, doen die rondte by die twee grootste winkels, laai die karre hemelhoog met alles wat 'n mens se hart kan begeer, neem besit van die Cape Mounted Rifles se perde en ry dan net tot buitekant die dorp, waar ons ons groot buit in die bewaring van Kemeels Wilkens laat. Nou keer ons terug tronk toe, ontsluit die twintigtal gevangenes en gelas hulle om saam met ons na die hotel toe te gaan. Hier word daar nou saam gedrink, saam gesing en saam jolyt gemaak.

Te midde van al die verrigtinge het Piet Badenhorst nie die eintlike doel van ons besoek aan Amandelboom vergeet nie. Toe ek weer sien, staan Piet met nog 'n kar en perde voor die hoteldeur. Al gou lê die bokkiekar tot op sy asse gelaai met die allerbeste wat die Amandelboom Hotel op die gebied van drank kan lewer. Piet Badenhorst is klaar met sy "Kersinkopies".

Nou word daar 'n behoorlike kommandeerbrief uitgeskryf vir al die goed waarop ons beslag gelê het — 'n kommandeerbrief enig in sy soort. Plegtig word dit daarin gestel: hy wat die oorlog wen, moet vir die gebuite goed betaal! Met groot seremonie word die "kom­mandeerbrief" aan die kaptein van die Cape Mounted Rifles oorhandig.

Terug by die kommando word ons soos helde ontvang. Maar daar is 'n nadraai. Generaal Van Deventer laat ons dadelik in sy tent inroep. Hier moet Piet Badenhorst lelik bontstaan om ons ongeoorloofde afwesigheid uit die laer te verduidelik. Die generaal was ons  ook goed die kop oor ons gewaagde optrede. Voordat ons egter uit sy tent uitgaan, wens hy ons tog hartlik geluk met ons strooptog.

Daar is daardie aand groot jolyt op die walle van die Visrivier. Generaal Van Deventer besluit dat dit darem nie onvanpas sal wees as ons 'n voorsmakie van Kersfees geniet nie. Rooiwyn vir die burgers en White Horse vir die generaal — net soos Piet Badenhorst dit beplan het!

Vervolg...