SY WEN (1)

Lees reeks by Doppers en Filistyne - Langenhoven

('n Kostelik skets met 'n groot lewenswaarheid deur Langenhoven in die naam van sy sogenaamde neef Stoffel)

'n Man moet liewer ongetroud bly; dis beter vir hom, en nou en dan is dit selfs beter vir die vroumens ook. Maar as jy dan op die dood wil trou – moenie 'n vrou neem wat honderd jaar jonger as jy is nie. Snaakse ding wat ek tot vandag toe nog nie kan verstaan nie: 'n mens sou nou verwag hoe ouer jy is hoe verder vooruit is jy en dat die jonger mense agterna kom. Maar moenie glo nie: dis net andersom – dis altyd húlle wat voor is, hoe jonger hoe voorder.

So is dit met my en Soetlief. Ons skeel maar vêr uitmekaar uit –ek durf nie presies sê hoe vêr nie dan word sy kwaad want sy wil altyd voorgee dat dit nog baie meer is. (As jy die huwelikskontrak wil gaan nakyk op die transportkantoor in die Kaap kan jy aan die bedrag van die bemaking omtrent oordeel hoe vêr dit moet wees.) In alle geval, ons het ruim geskeel toe ons begint het en daarvandaan het die verskil al meer en meer toegeneem, want sy word nie so vinnig ouer soos ek nie. As ek lank genoeg leef reken ek om nog eendag vir haar in 'n premwaentjie rond te stoot. En deur daardie ongelykheid kom dit dat ek my plaas van kant gemaak het en dorptoe getrek het. Soetlief was agter die modes en die hoë lewe aan, en ekke moes opdok.

Hoe hartseer word ek nie as ek daaroor nadink nie! Ek kon vandag nog lekker en gelukkig op my boereplasie geleef het met my velskoene en my ferweelbroek en my voorvaderlike eenvoud. Dáár was ek op my gemak; stil en rustig en voldaan. Maar Soetlief was rusteloos. En 'n mens kan woel as jou baas rus maar jy kan nie rus as jou baas woel nie.  En woel, en karring, en oortuig word, en netnou van nommer een af weer begin asof daar nog niks oor die saak gesels was nie – my vriend, as jy ondervinding het hoef ek nie te praat nie en as jy dit nie het nie sal my nooit glo nie. Sy was naderhand erger as drie dorpe. Nie dat sy gelyk had nie: maar watter saak maak dit of 'n vroumens gelyk het of ongelyk? Jy moes haar redenasies hoor waarom die plaas dan nie deug nie en die dorp soveel beter is.

"Stoffel, kyk hoe vêr is ons van die dokter af."

Dit was die waarheid. Ons wás vêr. Daarom het ons nie heeldag verniet siek geword nie. En vir geld siek gebly nie. Dis merkwaardig hoe 'n mens jou gesondheid behou as jy nie moedswillig oorsaak soek nie. En dis nog merkwaardiger hoe geneig 'n vroumens is om op 'n dokter verlief te raak, en hy op haar. Dan kom hy heeldag kuier en jy betaal hom vir die besoeke.

Ek het dit natuurlik nie gewaag nie anders sou ek vir Soetlief aan die hand gegee het dat, terwyl sy dan nou eenmaal dwing om voorsorg te maak vir geneeskundige behandeling, ek gewillig was om maar self siek te word, sommer daar op die plaas. Dan kon ons 'n verpleegster inkry, of al was dit 'n nurse. Dié kom baie goedkoper uit as 'n dokter en sy pla nie om oral aan jou te sny en nou en dan ingedagte een van die messe en vurke binnekant te vergeet nie. Dis treffend hoe die snyery in die laaste tyd toeneem. Dokters is teenswoordig so wetenskaplik dat hulle nie meer aan die ou vanmeléwese ouderwetse en oppervlakkige metodes glo nie. Hulle bekyk jou nie meer van buite om te sien wat jou makeer nie. Hulle sny jou oop om binne in te sien. En as hulle dan sien jy makeer niks nie, buiten dat jy kranksinnig was om hulle in te roep, en jy gaan dood van die sny, dan vertel jou weduwee met trane in die oë hoe 'n knap dokter dit was wat jou so byna-byna gered het. En sy sit 'n doodsberig in die koerant om die dokter te bedank vir sy troue hulpvaardigheid en haar berusting te betuig met die beskikking van die Voorsienigheid. En kom jy deur ten spyte van die gesny, dan was dit nie die werk van die Voorsienigheid nie maar van die knap dokter. In elke geval, dis nooit die Voorsienigheid wat die rekening kry om te betaal of uitstuur om in te vorder nie.

My neef Neelsie, wat my spelfoute regmaak soos ek gesê het, en wat baie met boedels te doen gehad het ('n stuk of drie-viermaal met sy eie), vertel my van 'n wyse voorsiening in die wet. As 'n man insolvent sterwe dan het die doktersrekening vir sy behandeling in sy laaste siekte, voorkeur bo alle ander krediteure, buiten glo die predikant en die lyksbesorger. Maar by 'n lewendige insolvent is daar nie so 'n voorkeur vir die dokter nie. Dus die dokter word sterk ontmoedig om aan 'n arme drommel van waggelende krediet medisyne te gee wat bereken is op die gevaar van herstel.

Al hierdie dinge, en meer wat ek ontsien om op te skryf omdat dit stadig gaan en daar is baie ander sake waaroor ek nog moet handel,  sou ek vir Soetlief onder die oog gebring het as sy 'n mansmens was of as ek 'n dom mens was. Maar omdat ek al wys was – ek meen nie kwaai-wys nie maar tou-wys – het ek maar geswyg. Daaroor was sy ook ontevrede.

"Verwerdig hom nie eens om my antwoord te gee nie." sê sy.

"Soetlief, ek is bang om te antwoord. Maar dit durf ek ook nie sê nie."

"Bang! Vir my bang! Niemand sou dit uit jou gedrag aflei nie. Jy is seker bang om te ontken ook dat ons dogter groot word."

Wat wou ek nou hierop antwoord? Natuurlik was Grietjie besig om groot te word. Wat wou sy dan anders maak? As sy 'n jongetjie was sou sy nog groter geword het, buiten as hy na sy moeder se familie geaard het en 'n verspotte ou skepseltjie was wat nooit moes gebore gewees het nie. Grietjie kon mos maar vry opskiet daar op die plaas. Die plaas was nie toe van bo nie. Maar voor ek kon dink in watter vorm ek dit sou sê, vervat Soetlief:

"Waar is daar vir die arme kind hier geselskap? En vir my? Ons sien nooit geen mens nie. Ons word hier wild."

Ek nie, dog ek. Ek word by die dag makker. En as ons so graag wou mense sien kon ons hulle mos een vir een gaan kyk. En dan kon ons uitsoek ook, pleks om dit aan hulle te laat om uit te soek. Maar wat sou dit help om dit te sê! Gedink het kon ek nog baie meer maar Soetlief breek my gedagtes in en sy kom weer met 'n splinternuwe argument:

"Hier's geen winkel waar 'n mens 'n ordentlike stukkie klere kan koop nie."

Waarvoor, dog ek, as ons dan nooit geen mens sien nie? 'n Mens trek jou mos nie vir jouself aan nie, buiten om jou toe te hou en warm te hou, en daarvoor is ferweel en geruit en duitse sis en flennie doeltreffend genoeg. Maar nou moet jy mense gaan soek om voor skaam te wees oor hulle mooier aangetrek is as jy. En dan trek jy ook weer mooier aan. En dan trek húlle weer mooier aan. En so bie julle teen mekaar op. Die gevolg is, die arme man se inkomste kan die speletjie nie bekostig nie en hy moet steel. Daarom is dit dat 'n mens so uiters versigtig moet wees wanneer jy met 'n dorpse man besigheid doen. Van ingebore aard was hy miskien 'n doodeerlike man wat jou nooit met 'n stuiwer sou tekort doen nie. Maar hy kan nie anders nie – hy moet iemand kry om vir sy vroumense se klere te betaal. Oor hierdie saak sou daar ook nog 'n lange reeks van verdere gedagtes by my opgekom het maar Soetlief was weer te gou:

"Ons is so vêr van die kerk af."

Ja, ons was vêr van die kerk af. Maar dan ry ons soheentoe. Die mense wat in die dorp rondom die kerk woon, het ek opgemerk – veral die jongeres wat die oueres so vêr vooruit is – ry weg van die kerk af Sondae om te gaan piekniek hou of balletjiesi n die veld rondslaan. Sefs dié wat nie so roekeloos jonk is nie neem die geleentheid waar om medisyne te neem, wat in die week onvoordelig is omdat die uitwerking daarvan nie met die gereelde voortsetting van hulle daaglikse besigheid verenigbaar is nie. Naby die kerk, ja; en naby die skouburg en die kantien en die tronk. En daarvandaan is hulle nie almal so begaan om weg te kom nie. Ek wonder as ek hierdie dinge hardop gesê het wat Soetlief sou geantwoord het daarop. Maar ek was nie nuuskierig genoeg om dit op die proef te stel nie. Ek bly toe maar stil en laat haar die gesprek voorsit:

"Jaar in en jaar uit, dag en nag, my lewe lank, moet ek hier op die plaas versloof en verslaaf. Self slag, self bak, self was, self stryk, self koskook; die huis aan die kant hou (soos hy dan is); vir jou en jou dogter en jou werksmense sorg – alles rus op my. Jou hart moet nes 'n klipsteen wees of jy sou my jammer kry. Van die oggend voordag tot die liewe aand donker op my twee bene, en dan so moeg en vol sorg en kommer dat ek nie kan slaap nie. Maar jy is maar so tevrede. Dis ook geen wonder nie. Jy loop hier onafhanklik rond nes 'n koning; hier order jy en daar slaan jy en oral raas jy, en self doen jy niks; en jou arme vrou kan maar vergaan in die slawerny."

Wat op aarde kon ek hierop sê wat die minste uitwerking op haar sou gehad het?

Dis waar, in die dorp het jy 'n bakker en 'n slagter en 'n wasser en 'n stryker en 'n kok en 'n kinderoppasser. En by haar gedurige aantrek het jou vrou 'n binnemeisie – 'n tegnies sogenoemde iensaaid – om die blous agter haar rug vas te maak en die skoentjies en dinge wat alewig te wyd is ('n mens kry hulle nergens nóu genoeg te koop nie) aan te beur sodat jy kort-kort 'n veter of 'n staalhoepel hoor klap. Nou ja, jou vrou trek aan en sy kôl en sy ontvang kôlle en maak aanmerkings as hulle weg is en droom nooit dat hulle met haar net so maak nie. Sy gee paarties en loop op danspartye rond en slaan mense se vensters in (nie dat baie van hulle dit nie verdien nie) om die stemreg te kry omdat sy van sonderwerkgeit baldadig word.

In die tussentyd is jou kos ongesond en oneetbaar omdat dit vir die gouigheid en maklikheid met masjiene gemaak word. Jou knope val af en bly af en as jy te oud is om die naald se oog te kry – dikwels is daar geen naald eens meer om 'n oog by te kry nie – moet jy maar 'n nuwe broek koop. Jy weet nie dat jy 'n huisvrou het nie; jou kinders weet van geen moeder nie; sy wat die naam dra van jou vrou het geen tyd vir jou of vir hulle nie – sy bly met buitebelange besig; en daarby werk sy haar morsdood vir plesier waar geen plesier in is nie. In plaas van die gewillige diens wat uit liefde moes vertrek geword het, ontvang jy die ongegunde en nukkerige diens van huurlinge wat hier afknyp en daar afskeep.

Dis waar, in die wêreld gebring word kan jy nog nie volgens daardie professionele uithuurkontrak-metode nie want die enjtiebyters wil nog maar nie vir soogdiere beantwoord nie. Maar so gou as jy darem eenmaal dáár is word jy by die sjieling en by die ons en by die jaart aan die hand geneem. Jy kry dadelik 'n bottel vir 'n bors, 'n nurse of kindergarten vir 'n moeder; 'n huurling om jou op te voed, om jou te verpleeg as jy siek is, om jou te versondig as jy fris is, om jou te begrawe as jy dood is. Die huisaltaar is by die agterdeur uitgeskop en lê in die jaart. En dan verwonder ons ons dat die samelewing agteruitgaan. Asof daar lewensbloei kon wees sonder 'n siel. Die wonderlikste van so 'n maatskaplike stelsel is dat dit 'n gespanne en gedryfde gelukjag is en niemand behaal ooit geluk nie. Almal spook en jaag en plunder en werk hulle morsdood. Dis 'n knaende, slytende, vretende slawerny waar daar geen voldoening in jou plesier is nie omdat hy muf is en geen lus in jou werk nie omdat die liefde ontbreek.

Hierdie dinge kan ek nou waag om aan my leser te vertel omdat jy nie kan terugpraat nie en omdat jy nie my vrou is nie...

SY WEN (2) ...vervolg